در میان چینخوردگیهای باشکوه رشتهکوه زاگرس و در دل کوهستانهای مهگرفته و افسانهای اورامانات، روستایی آرام گرفته است که گویی از دل صخرههای سخت و کهن روییده است. روستای پلکانی هجیج پاوه در استان کرمانشاه، شاهکاری بیبدیل از پیوند هنر دست انسان و سخاوت طبیعت است؛ جایی که خانههای سنگی بر دوش یکدیگر ایستادهاند و هر پشتبام، فرش زیر پای خانه بالایی و معبری برای عابران میشود. اینجا سرزمین رنگها، آواهای باستانی، فرهنگ اصیل کردی و خروش آبهای زلال و خروشان زاگرس است. اگر به دنبال مقصدی بکر و رویایی هستید که روح شما را با اصالت فرهنگ هورامان و شکوه طبیعت کوهستانی پیوند بزند، هجیج همان بهشت گمشدهای است که باید به سراغش بروید. در این نوشتار، سفری خیالانگیز و مفصل به این روستای شگفتانگیز خواهیم داشت و تمام زوایا، جاذبهها، آداب و رسوم و مسیر دسترسی به آن را موشکافی میکنیم.
نمایی خیرهکننده از معماری پلکانی و سنگی روستای هجیج در دل کوهستان شاهو
راز نامی که ریشه در ژرفای دره دارد
شاید اولین سوالی که در ذهن هر مسافری جرقه میزند، علت نامگذاری این روستای کهن و تاریخی باشد. واژه «هجیج» یا «حجیج» در زبان کردی و گویش هورامی به معنای «درهای سرسبز و عمیق» است. موقعیت جغرافیایی روستا نیز کاملاً با این معنا همخوانی دارد؛ چرا که هجیج در ژرفای درهای عمیق و خوش آبوهوا قرار گرفته که دور تا دور آن را صخرههای سر به فلک کشیده و دیوارههای سنگی کوهستان شاهو احاطه کردهاند. البته نظریه دیگری نیز وجود دارد که این نام را برگرفته از واژه «هَجّ» به معنای کوهستان یا محل صخرهای میداند. هرکدام که باشد، نام هجیج با خود بوی جنگلهای بلوط، مه صبحگاهی زاگرس و صخرههای سختی را میآورد که مردمان سختکوش این دیار با اراده پولادین خود بر آنها فائق آمدهاند و تمدنی چنین شگفتانگیز را بنا نهادهاند.
معماری هجیج؛ معجزه دستساز سنگ و ملات خشک
معماری روستای هجیج یکی از شگفتانگیزترین نمونههای همسازی انسان با طبیعت خشن و شیبدار کوهستانی است. خانههای این روستا به صورت کاملاً پلکانی و با استفاده از روش سنتی «خشکچینی» ساخته شدهاند. در این روش بینظیر، سنگهای کوهستان بدون استفاده از حتی ذرهای ملات و تنها با مهارت خیرهکننده و هندسی معماران محلی روی هم چیده میشوند تا دیوارهایی مستحکم و بادوام پدید آورند. شیب تند زمین و صخرهای بودن بستر روستا باعث شده تا حیاط هر خانه، پشتبام خانه پاییندستی باشد. پنجرههای چوبی و رنگارنگ خانهها که معمولاً به رنگهای آبی و سبز نقاشی شدهاند و رو به دره و رودخانه باز میشوند، تضاد بصری زیبایی با رنگ خاکستری و تیره سنگهای صخرهای ایجاد کردهاند. قدم زدن در کوچههای باریک، سقفهای به هم پیوسته و گذرگاههای سرپوشیده هجیج، حس قدم زدن در دالانهای تاریخ را به انسان منتقل میکند؛ جایی که صمیمیت همسایگی در تار و پود معماری آن تنیده شده و مرز میان فضاهای عمومی و خصوصی به زیباترین شکل ممکن ادغام شده است.
خانههای سنگی هجیج که بدون ملات و به روش خشکچینی ساخته شدهاند
روح جاری هجیج؛ رودخانه سیروان و سد داریان
هیچ چیز به اندازه صدای خروش آب به یک روستای کوهستانی زنده بودن و پویایی نمیبخشد. رودخانه سیروان، به عنوان یکی از طولانیترین و خروشانترین رودهای غربی ایران، از کنار هجیج میگذرد و طراوت و سرسبزی بینظیری به این منطقه میبخشد. این رودخانه وحشی و زیبا پس از طی مسافتی طولانی در خاک ایران و عبور از پیچوخمهای تماشایی کوهستانهای زاگرس، وارد خاک عراق شده و در نهایت به رود بزرگ دجله میریزد. در سالهای اخیر، ساخت سد خاکی داریان بر روی رودخانه سیروان، دریاچهای آرام، عمیق و فوقالعاده زیبا را در آغوش هجیج پدید آورده است. این دریاچه اکنون به محلی برای قایقسواری، ماهیگیری و لذت بردن از انعکاس کوههای شاهو در زلال آب تبدیل شده است. همچنین پل کلووش که به عنوان مرز میان دو استان کرمانشاه و کردستان شناخته میشود، روی این دریاچه قرار دارد و چشماندازی فوقالعاده برای عکاسی و تماشای طبیعت اطراف فراهم میکند. قایقسواری بر روی دریاچه سد داریان و عبور از میان صخرههای مرتفع، تجربهای است که هرگز از یاد نخواهید برد.
نمای زیبایی از رودخانه خروشان سیروان که از کنار روستای هجیج عبور میکند
چشمه بل؛ کوتاهترین رودخانه جهان در آستانه هجیج
در فاصله حدود دو کیلومتری از روستای هجیج، یکی از شگفتانگیزترین و پرآبترین جاذبههای طبیعی ایران و جهان قرار دارد. «چشمه بل» یا «کانی بل» که نام خود را از خدای آبهای باستانی بابلیان گرفته است، چشمهای فوقالعاده پرآب و خروشان است که از دل صخرههای سنگی کوهستان میجوشد. حجم آب خروجی از این چشمه به قدری زیاد است که بلافاصله پس از خروج از دل کوه، رودی خروشان و پر سرعت به طول تنها ۱۵ متر تشکیل میدهد و سپس به رودخانه سیروان میپیوندد. به همین دلیل، چشمه بل به عنوان کوتاهترین رودخانه جهان شناخته میشود. آب این چشمه به دلیل عبور از فیلترهای طبیعی صخرههای کارستی زاگرس، یکی از پاکترین، سبکترین و گواراترین آبهای معدنی ایران است که نوشیدن آن خستگی راه را کاملاً از تن مسافران میزداید و سالانه گردشگران زیادی را برای تماشا و نوشیدن آب گوارایش به این منطقه میکشاند.
چشمه خروشان بل، یکی از پرآبترین چشمههای زاگرس و کوتاهترین رود جهان
سفر به اعماق تاریخ و معنویت در هجیج
هجیج علاوه بر طبیعت بینظیر، از نظر تاریخی و مذهبی نیز جایگاه ویژهای در میان مردم اورامانات دارد. زیارتگاه «کوسه هجیج» آرامگاه سید عبیدالله، فرزند امام موسی کاظم (ع) است که در میان اهالی روستا و مناطق اطراف احترام بسیار زیادی دارد. مردم محلی هر ساله در مناسبتهای خاص مراسم سنتی «کوسه خوانی» را در این مکان برگزار میکنند. در کنار این آرامگاه، مسجد جامع تاریخی هجیج با ستونهای چوبی و معماری دوره صفوی خودنمایی میکند. در زیرزمین این مسجد، بنای کهن «چلهخانه» قرار دارد که قدمت آن به سده دوم هجری قمری بازمیگردد؛ مکانی دنج و معنوی که در گذشته محل اعتکاف، چلهنشینی و راز و نیاز عارفان و صوفیان بوده است. همچنین «حوض پیر» که حوضی سنگی و قدیمی در مرکز روستا است، با دو بخش مجزای مردانه و زنانه، سالها محل تامین آب وضو و شستشوی اهالی بوده و امروزه به عنوان بخشی از میراث تاریخی روستا حفظ شده است.
چشمانداز زیبای سد داریان و دریاچه آن در مجاورت روستای هجیج
فرهنگ، آواها و آیینهای درویشی
مردمان هجیج کردتبار و هورامیزبان هستند و اصالت فرهنگی خود را به زیباترین شکل ممکن حفظ کردهاند. پوشش محلی زنان با پارچههای زربفت و رنگارنگ و لباس محلی کرمانشاه (مانند چوخه و رانک) جلوه خاصی به زندگی روزمره روستا میبخشد. یکی از جذابترین بخشهای فرهنگی هجیج، آیینهای معنوی دراویش طریقت قادریه است. مراسم ذکر و سماع دراویش که با نوای دف و آوازهای باستانی «هوره» همراه است، تجربهای حسی و منحصربهفرد را برای بازدیدکنندگان رقم میزند. هوره یکی از قدیمیترین سبکهای آوازخوانی در جهان است که بدون ساز و با حنجره خوانده میشود و اشعار آن حکایت از دلتنگی، عشق به طبیعت و راز و نیازهای عرفانی دارد.
سوغات و صنایع دستی؛ هنر دستان مردمان هورامان
سفر به هجیج بدون خرید سوغات ارزشمند آن کامل نمیشود. معروفترین صنایع دستی این روستا «گیوه کلاش» است. کلاش گیوهای سنتی و دستباف است که رویه آن از نخ پنبهای و زیره آن از پارچههای فشرده ساخته میشود. این پایافزار به دلیل خنک بودن، سبکی و انعطافپذیری بالا، بهترین انتخاب برای پیادهروی در مسیرهای ناهموار کوهستانی است. علاوه بر گیوه، جاجیمبافی و موجبافی نیز از دیگر هنرهای دستی زنان هجیج است. در بخش سوغات خوراکی، میتوانید طعم بینظیر محصولات ارگانیک زاگرس را تجربه کنید؛ از گردوهای چرب و خوشمزه شاهو و انار سرخ اورامان گرفته تا عسل طبیعی کوهستان، شیره انگور، کشک محلی و روغن حیوانی معطر که هر کدام طعم ناب طبیعت را به خانه شما میآورند.
طعمهای اصیل در سفرههای هجیج
غذاهای محلی هجیج بازتابی از طبیعت کوهستانی و ساده زیستی مردم آن است. یکی از معروفترین نانهای محلی این منطقه «کلانه» است؛ نانی بسیار نازک که روی ساج پخته میشود و درون آن را با پیازچه یا گیاهان کوهی پر میکنند و در نهایت با روغن حیوانی داغ چرب مینمایند. همچنین «آش دیمه»، «کوفته هجیجی»، «ترخینه» و خورشتهای محلی که با سبزیهای کوهی معطر پخته میشوند، از دیگر لذیذهایی هستند که پیشنهاد میکنیم حتماً در اقامتگاههای بومگردی روستا آنها را امتحان کنید.
راهنمای سفر و بهترین زمان بازدید
روستای هجیج در ۳۴ کیلومتری شهر پاوه و حدود ۱۵۵ کیلومتری کرمانشاه واقع شده است. برای دسترسی به این روستا، باید از کرمانشاه به سمت پاوه حرکت کنید. از پاوه، جادهای کوهستانی و پرپیچوخم اما فوقالعاده زیبا شما را به سمت نودشه و سپس هجیج هدایت میکند. عبور از تونلهای سنگی جاده و تماشای دره سیروان، خود بخشی از لذت این سفر است. همچنین در این سفر میتوانید از جاذبههای شگفتانگیز دیگری در این منطقه همچون آبشار ورا پاوه نیز دیدن کنید. بهترین زمان برای سفر به هجیج، فصل بهار (بهویژه اردیبهشت ماه) است؛ زمانی که کوهستانها سرسبز، چشمهها پرآب و هوا در مطبوعترین حالت خود قرار دارد. پاییز هجیج نیز با هزار رنگ درختان بلوط و انار، زیبایی خاص و شاعرانهای دارد.
اگر قصد دارید شب را در این منطقه رویایی سپری کنید، میتوانید از بومگردیهای محلی استفاده کنید. برای آشنایی بیشتر با گزینههای اقامتی در این منطقه، میتوانید راهنمای جامع اقامتگاههای بومگردی کردستان و اورامانات را مطالعه کنید تا سفری خاطرهانگیز و بیدغدغه داشته باشید.
