در پهنه وسیع و کوهستانی استان اردبیل، جایی در نزدیکی مشگینشهر و در حاشیه رودخانه خروشان قرهسو، یکی از عجیبترین و مرموزترین محوطههای باستانی ایران جا خوش کرده است. محوطه باستانی «شهر یری» با سنگافراشتههای شگفتانگیز و تندیسهای سنگی بیدهانی که هزاران سال است رو به خورشید ایستادهاند، گردشگران و باستانشناسان را بهتزده میکند. این منطقه که برخی آن را «جزیره ایستر ایران» مینامند، رازهایی از تمدنهای ماقبل تاریخ و دوران مفرغ و آهن را در دل خود نگه داشته است که هنوز هم بخش زیادی از آنها در هالهای از ابهام قرار دارد.
تاریخچه اکتشاف و کاوشهای باستانی در شهر یری
محوطه باستانی شهر یری نخستین بار در سال ۱۳۴۷ توسط یک هیئت باستانشناسی مشترک ایرانی و انگلیسی شناسایی شد. با این حال، کاوشهای علمی و جدی در این منطقه در سال ۱۳۵۷ به سرپرستی چارلز برنی، باستانشناس برجسته بریتانیایی، آغاز گردید. برنی در بررسیهای اولیه خود، یک دژ نظامی و معبدی باستانی متعلق به اواخر عصر مفرغ و اوایل عصر آهن را شناسایی کرد. پس از یک وقفه طولانی، در اوایل دهه ۱۳۸۰ خورشیدی، دور جدیدی از کاوشها به سرپرستی دکتر علیرضا هژبری نوبری انجام شد که منجر به کشف ابعاد جدیدی از این محوطه باستانی از جمله گورهای کلانسنگی، معبد اصلی و تندیسهای سنگی بیشتر شد.
مطالعات باستانشناسی نشان میدهند که قدمت استقرار انسان در این منطقه به دوران نوسنگی و مسوسنگ (حدود ۷ تا ۸ هزار سال پیش) بازمیگردد. با این حال، دوران اوج شکوفایی و ساخت معبد سنگافراشتهها متعلق به عصر آهن (حدود ۱۴۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد) است. این یعنی شهر یری قدمتی بسیار بیشتر از دوران هخامنشیان دارد و نشاندهنده وجود تمدنی پیشرفته و سازمانیافته در شمال غرب ایران است که اطلاعات کمی از زبان و نژاد آنها در دست داریم.
بخشهای مختلف محوطه باستانی شهر یری
محوطه باستانی شهر یری با مساحتی در حدود ۴۰۰ هکتار، از بخشهای مجزا اما مرتبط به هم تشکیل شده است که هر کدام کاربری خاص خود را داشتهاند:
۱. دژ نظامی (قلعه): این دژ صخرهای با استفاده از سنگهای بزرگ و بدون ملات (به روش خشکه چین) بر روی یک تپه مرتفع ساخته شده است. دیوارهای ضخیم قلعه نشاندهنده اهمیت دفاعی و نظامی این منطقه در برابر هجوم اقوام بیگانه در عصر آهن است. معماری این قلعه شباهتهایی به دژهای باستانی دیگر منطقه مانند دربند هیر و دژهای اطراف مشگینشهر دارد.
۲. معبد سنگافراشتهها (مکتب اوشاقلاری): مهمترین و جذابترین بخش شهر یری، معبد آن است که بیش از ۲۸۰ سنگافراشته سنگی در آن به صورت ایستاده قرار گرفتهاند. این تندیسها که ارتفاع آنها بین ۷۰ تا ۳۶۰ سانتیمتر متغیر است، دارای طرحهای ساده و ابتدایی از چهره انسان هستند. مردم محلی به دلیل اندازه متفاوت تندیسها، این بخش را «مکتب اوشاقلاری» یا مدرسه بچهها مینامند.
۳. گورستان باستانی: در اطراف معبد و دژ، گورهای متعددی کشف شدهاند که به صورت کلانسنگی (مگالیتی) ساخته شدهاند. مردمان این تمدن مردگان خود را همراه با وسایل شخصی، سفالینهها، زیورآلات و سلاحهای جنگی دفن میکردند که این موضوع نشاندهنده اعتقاد عمیق آنها به زندگی پس از مرگ است. ساختار این قبرها به صورت اتاقکهای سنگی پوشیده شده با تختهسنگهای بزرگ است.
۴. قوشا تپه: این تپه باستانی در غرب محوطه قرار دارد و قدیمیترین آثار زندگی انسان در شهر یری، از جمله ابزارهای سنگی و سفالهای متعلق به هزاره هفتم پیش از میلاد، از این بخش به دست آمده است.
راز تندیسهای بدون دهان؛ نگهبانان خاموش سبلان
بزرگترین معمای شهر یری، چهره تندیسهای سنگی آن است. بر روی این سنگهای آتشفشانی (بازالت و توف)، چشمها، بینی و دستهای انسان به زیبایی حکاکی شدهاند. دستها معمولاً بر روی شکم گره خوردهاند و در بسیاری از تندیسها، شمشیر یا خنجری بر کمر بسته شده است. اما نکته حیرتانگیز این است که تقریباً تمامی این ۲۸۰ تندیس بدون دهان طراحی شدهاند!
باستانشناسان فرضیههای مختلفی را برای این موضوع مطرح کردهاند. برخی معتقدند که نداشتن دهان نمادی از سکوت آیینی در برابر خدایان یا ارواح نیاکان در معبد بوده است. فرضیه دیگر این است که این تندیسها یادبود جنگجویان کشتهشده در نبردها هستند و نداشتن دهان نشاندهنده خاموشی همیشگی آنها پس از مرگ است. جالب اینجاست که در میان صدها تندیس کشفشده، تنها یک تندیس دارای دهان است که به اعتقاد کارشناسان، احتمالاً نشاندهنده یک زن، کاهنه بزرگ یا ملکه تمدن باستانی بوده است.
مسیر دسترسی و بهترین زمان بازدید از شهر یری
محوطه باستانی شهر یری در شمال شرق شهرستان مشگینشهر و در نزدیکی روستای پیرازمیان واقع شده است. برای سفر به این منطقه تاریخی، ابتدا باید خود را به استان اردبیل برسانید. از شهر اردبیل وارد جاده اردبیل به مشگینشهر شوید. پس از طی مسافتی در حدود ۵۰ کیلومتر، به سه راهی لاهرود میرسید. از این سه راهی مسیر خود را به سمت روستای پیرازمیان تغییر دهید. محوطه باستانی شهر یری در شمال غربی این روستا و در کنار رودخانه قرهسو قرار گرفته است.
بهترین زمان برای بازدید از شهر یری، اواخر بهار، فصل تابستان و اوایل پاییز است. این منطقه به دلیل قرارگیری در دامنههای کوهستان سبلان، زمستانهای بسیار سرد و برفی دارد و بازدید از محوطه باز آن در فصول سرد سال دشوار خواهد بود. اگر قصد دارید یک سفر کامل به این منطقه داشته باشید، پیشنهاد میکنیم پس از بازدید از شهر یری، سری هم به جاذبههای طبیعی نزدیک مانند دریاچه نئور یا بهشت مهآلود دریاچه سوها بزنید. همچنین مطالعه راهنمای سفر اردبیل میتواند اطلاعات جامعتری برای برنامهریزی سفر در اختیارتان بگذارد.
در سالهای اخیر، برای جلوگیری از تخریب سنگافراشتهها در اثر بارش برف، باران و نوسانات شدید دمایی، یک پوشش حفاظتی (سوله فلزی) بر روی بخش معبد احداث شده است. اگرچه این اقدام برای حفظ آثار باستانی ضروری بوده، اما تا حدودی چشمانداز طبیعی معبد را تحت تأثیر قرار داده است. با این حال، تماشای این تندیسهای مرموز و لمس تاریخ چند هزار ساله ایران، تجربهای است که هرگز فراموش نخواهید کرد.
در پایان، اگر تصمیم دارید سفر خود را به این منطقه کوهستانی و زیبا برنامهریزی کنید، پیشنهاد میکنیم راهنمای جامع جاهای دیدنی اردبیل را نیز مطالعه کنید تا با جاذبههای گردشگری بیشتری در این شهر آشنا شوید.
