در میان دامنههای سرسبز و کوهستانی کرکس، جایی که سایه صخرهها بر پهنه کویر کشیده میشود، یکی از شگفتانگیزترین شاهکارهای معماری و فرهنگی ایران خودنمایی میکند؛ روستای تاریخی ابیانه. این روستای کهن که با نام سرخرنگش در سراسر جهان شناخته میشود، فراتر از یک مقصد گردشگری ساده، یک موزه زنده و پویاست. با قدم گذاشتن به ابیانه، گویی ماشین زمان شما را به قرنها پیش برده است؛ جایی که خانههای خشتی سرخرنگ، پوشش سنتی و گلدار زنان، و گویش پهلوی مردمانش، پیوند ناگسستنی با تاریخ باستان ایران دارند.
ابیانه ترکیبی بینظیر از طبیعت بکر، تاریخ کهن و معماری بومی است. این نگین سرخ کویر که در شهرستان نطنز قرار گرفته، یکی از مرتفعترین مناطق مسکونی ایران به شمار میرود. در این مطلب، میخواهیم به کوچهپسکوچههای سنگفرششده این روستای افسانهای سفر کنیم و رازهای نهفته در دیوارهای گلی آن را کشف کنیم.
جغرافیا و ریشه نام ابیانه؛ بیدستانی در دل کوهستان
ابیانه در شمال غربی شهرستان نطنز و در دامنه کوهستان کرکس واقع شده است. این روستا در ارتفاع ۲۲۲۲ متری از سطح دریا قرار دارد و به همین دلیل، از آبوهوایی معتدل و مطبوع در بهار و تابستان برخوردار است. موقعیت کوهستانی ابیانه باعث شده که از گذشتههای دور، پناهگاهی امن و دنج در برابر مهاجمان و حوادث تاریخی باشد.
مردمان محلی و قدیمی ابیانه، این روستا را با نام «ویونا» (Viuna) میخوانند. در زبان محلی، «ویو» به معنای بید و «ویانه» به معنای بیدستان است. این نامگذاری نشان میدهد که در روزگاران گذشته، این دره سرسبز پوشیده از درختان بید بوده است. در طول زمان، واژه ویونا به اویانه و سپس به ابیانه تغییر یافته است. البته روایت دیگری نیز وجود دارد که نام روستا را برگرفته از «آبیانه» به معنای سرزمین پر از آب و چشمههای جوشان میداند؛ چشمههایی که مایه حیات و سرسبزی باغات این منطقه در دل کوهستان بودهاند. اگر به بازدید از جاذبههای این منطقه علاقهمند هستید، بد نیست بدانید که ابیانه در نزدیکی نطنز قرار دارد و میتوانید در مسیر سفر خود، سری هم به جاهای دیدنی نطنز ، طبیعت سبز در دل کویر بزنید.
راز خاک سرخ ابیانه؛ دیوارهایی که با باران محکمتر میشوند
اولین و بارزترین ویژگی که در بدو ورود به ابیانه چشمان هر بینندهای را خیره میکند، رنگ سرخ خانههای آن است. نمای تمام خانههای ابیانه با استفاده از خاک رس سرخرنگی پوشانده شده است که از معدنی در نزدیکی روستا تامین میشود. این خاک رس حاوی مقادیر زیادی اکسید آهن است که رنگ قرمز متمایز و جذابی به آن میبخشد.
اما این خاک سرخ ویژگی شگفتانگیز دیگری نیز دارد؛ هر چه باران بیشتری بر این دیوارهای گلی ببارد، خاک رس فشردهتر و دیوارهای خشتی محکمتر و مقاومتر میشوند. این ویژگی هوشمندانه باعث شده که بافت تاریخی ابیانه با وجود گذشت صدها سال و بارش برف و بارانهای شدید کوهستانی، همچنان استوار و پابرجا بماند و زیبایی خیرهکننده خود را حفظ کند.
معماری پلکانی؛ تلاقی هنر و ضرورت محیطی
بافت مسکونی ابیانه بر روی دامنهای شیبدار ساخته شده است. کمبود زمین مسطح در این منطقه کوهستانی، معماران باهوش گذشته را وادار کرد تا خانهها را به صورت پلکانی بنا کنند. در این نوع معماری، پشتبام هر خانه، به عنوان حیاط خانه بالایی مورد استفاده قرار میگیرد. این ساختار پلکانی شباهت زیادی به روستاهای معروفی چون ماسوله در گیلان دارد.
خانههای ابیانه معمولاً در دو یا سه طبقه ساخته شدهاند. اتاقها دارای پنجرههای چوبی ارسی زیبا با شیشههای رنگی هستند و ایوانهای چوبی (طارم) رو به دره سرسبز باز میشوند. یکی از جزئیات جذاب معماری ابیانه، درهای چوبی قدیمی با دو کوبه مجزا است؛ کوبه سنگینتر و بمتر برای مردان و کوبه سبکتر و زیرتر برای زنان، تا صاحبخانه پیش از باز کردن در، بداند چه کسی پشت در ایستاده است. این سطح از ظرافت در طراحی، نشاندهنده احترام عمیق به حریم خصوصی در فرهنگ ایران باستان است.
فرهنگ، زبان و پوشش مردم؛ گنجینهای از عهد باستان
شاید بزرگترین ارزش ابیانه، حفظ اصالت فرهنگی مردمانش باشد. به دلیل انزوای جغرافیایی روستا در طول تاریخ، مردم ابیانه توانستهاند آداب و رسوم، پوشش سنتی و گویش خاص خود را بدون تغییرات گسترده حفظ کنند. زبان مردم ابیانه، گویشی از زبانهای پهلوی اشکانی و ساسانی (فارسی میانه) است که واژگان باستانی بسیاری در آن به گوش میرسد.
پوشش مردم ابیانه نیز یکی از زیباترین جلوههای بصری این روستاست. زنان ابیانه چارقدهای سفید و بزرگ گلداری بر سر میکنند که با گلهای سرخ و رنگارنگ تزئین شده و تا زیر کمر آنها میرسد. دامنهای پرچین (شلیته) با پارچههای رنگی و راهراه، بخش دیگری از لباس سنتی آنهاست. مردان روستا نیز شلوارهای گشاد و مشکیرنگی به نام «دبیت» میپوشند که شباهت زیادی به شلوار مردان بختیاری دارد. تماشای زنان محلی با چارقدهای گلدار در پسزمینه دیوارهای سرخرنگ، تصویری رویایی و بینظیر برای عکاسان و هنرمندان خلق میکند. این پوشش اصیل ایرانی را میتوان با دیگر مناطق تاریخی مقایسه کرد؛ برای مثال، اگر به پوشش و فرهنگ بومی روستاهای تاریخی علاقهمندید، پیشنهاد میکنیم با معرفی روستای باریکرسف کاشان نیز آشنا شوید.
جاهای دیدنی و جاذبههای تاریخی ابیانه
ابیانه فراتر از کوچههای سرخرنگش، بناهای تاریخی ارزشمندی دارد که قدمت برخی از آنها به پیش از اسلام میرسد. در ادامه به مهمترین جاذبههای تاریخی این روستا میپردازیم:
۱. آتشکده هارپاک
آتشکده هارپاک قدیمیترین اثر تاریخی ابیانه است که قدمت آن به دوره ساسانیان بازمیگردد. این بنای چهارطاقی با سنگ و ملات ساروج ساخته شده و در گذشته محل نگهداری آتش مقدس بوده است. هارپاک در ساختاری سه طبقه طراحی شده و معماری آن نشاندهنده اهمیت مذهبی این منطقه در دوران زرتشتی است. نام هارپاک در اساطیر و تاریخ ایران باستان به یکی از وزیران دوره مادها اشاره دارد.
۲. مسجد جامع ابیانه؛ شاهکار هنر سلجوقی
مسجد جامع ابیانه یکی از ارزشمندترین مساجد تاریخی ایران است که در مرکز روستا قرار دارد. این مسجد دارای دو شبستان قدیمی و جدید است. شبستان قدیمی مسجد با کف چوبی و محراب چوبی فوقالعاده زیبا و منحصربهفردش شناخته میشود. این محراب چوبی که با خط کوفی و نقوش گل و بوته به زیبایی تراشیده شده، متعلق به سال ۴۷۷ هجری قمری (دوران سلجوقیان) است و یکی از قدیمیترین آثار چوبی محرابی در سراسر ایران به شمار میرود.
۳. مسجد پرزله و مسجد حاجتگاه
مسجد دو طبقه پرزله متعلق به دوره ایلخانیان است و درب چوبی قدیمی آن با تزئینات ظریف، از شاهکارهای نجاری آن دوران است. مسجد حاجتگاه نیز که در دوره صفویه ساخته شده، در گذشته محلی برای نیایش و برآورده شدن حاجات مردم بوده و معماری خشتی زیبایی دارد.
۴. قلعههای دفاعی ابیانه
سه قلعه تاریخی در اطراف ابیانه وجود دارد که برای دفاع از روستا در برابر هجوم اشرار و غارتگران ساخته شده بودند. معروفترین آنها قلعه «پال هامونا» (تخت هامون) در جنوب غرب روستاست که چشمانداز فوقالعادهای به کل بافت ابیانه دارد. قلعههای «هرده» و «یزمان» نیز در بخشهای دیگر روستا با دیوارهای ضخیم گلی خود خودنمایی میکنند.
۵. زیارتگاه هینزا
این زیارتگاه در درهای باریک در جنوب ابیانه واقع شده و در دل صخرههای کوهستانی تراشیده شده است. هینزا محلی مقدس برای مردم بومی است و به باور آنها، پناهگاهی برای بیبی شهربانو (دختر یزدگرد سوم و همسر امام حسین) در جریان تعقیب توسط دشمنان بوده است.
چگونه به ابیانه سفر کنیم؟ راهنمای مسیر و بهترین زمان بازدید
ابیانه در شمال استان اصفهان واقع شده و دسترسی بسیار مناسبی از شهرهای کاشان، نطنز و اصفهان دارد. اگر از سمت تهران یا کاشان حرکت میکنید، باید وارد اتوبان خلیج فارس (کاشان – نطنز) شوید. پس از طی مسافتی حدود ۵۰ کیلومتر از کاشان، خروجی ابیانه را مشاهده خواهید کرد. جاده فرعی ابیانه جادهای کوهستانی، سرسبز و زیباست که پس از عبور از روستاهای هنجن، یارند و کمجان، شما را به این نگین سرخ میرساند. در طول سفر به این منطقه، اگر قصد دارید جاذبههای اطراف کاشان را هم ببینید، حتماً سری به جاهای دیدنی کاشان با عکس و همچنین جاذبه گردشگری غار رئیس نیاسر کاشان بزنید.
بهترین زمان برای سفر به ابیانه، فصلهای بهار و پاییز است. بهار با شکوفههای درختان بادام و زردآلو و هوای معتدل کوهستانی، جلوهای بینظیر به روستا میدهد. همچنین در اردیبهشتماه میتوانید از مراسم گلابگیری در مناطق نزدیک بازدید کنید و سری به جاذبه فرهنگی – گردشگری موزه گلاب قمصر بزنید. پاییز ابیانه نیز با برگریزان طلایی درختان در کنار دیوارهای سرخ خانهها، بهشت عکاسان است. زمستانهای ابیانه بسیار سرد و برفی است، اما تماشای سفیدی برف روی دیوارهای سرخرنگ، آرامش خاص و کمنظیری دارد.
سوغات و صنایع دستی ابیانه
قدم زدن در ابیانه بدون چشیدن طعم محصولات محلی آن کامل نمیشود. مهمترین سوغات ابیانه لواشکهای ترش و ملس محلی، برگه زردآلو، سیب، گردو و بادامهای مرغوب کوهستانی است. همچنین صنایع دستی زیبایی مانند قالیچههای دستبافت، گیوه و پارچههای سوزندوزیشده توسط زنان هنرمند روستا عرضه میشود که خرید آنها علاوه بر یادگاری سفر، به اقتصاد محلی این جامعه سنتی کمک شایانی میکند.
ابیانه یادگاری گرانبها از نیاکان ماست که در دل کوهستان کرکس آرام گرفته است. سفر به این روستا، فرصتی گرانبها برای آشتی با تاریخ، لمس فرهنگ اصیل ایرانی و لذت بردن از آرامش طبیعت است. در زمان بازدید از این اثر ملی ارزشمند، بیایید با احترام به فرهنگ بومی و حفظ پاکیزگی محیط زیست، سهمی در ماندگاری این نگین سرخ برای نسلهای آینده داشته باشیم.
