در میان چینخوردگیهای باصلابت رشتهکوه کبیرکوه و در امتداد دشتهای حاصلخیز دره شهر، یکی از شگفتانگیزترین و دستنیافتنیترین گذرگاههای طبیعی و استراتژیک ایران جای گرفته است. تنگه بهرام چوبین مقصدی بینظیر است که پیوند عمیقی میان جلوههای بکر زمینشناسی زاگرس و نبوغ معماری نظامی ایران باستان برقرار کرده است. این معبر صخرهای باریک و بلند، نه تنها به عنوان یک پدیده طبیعی خیرهکننده شناخته میشود، بلکه پناهگاه و دژ نظامی یکی از نامدارترین و ماجراجوترین سرداران تاریخ ساسانی، یعنی بهرام مهران ملقب به بهرام چوبین بوده است. مسافرانی که به غرب کشور سفر میکنند، همانگونه که برای دیدن آبهای فیروزهای راهی تنگه کافرین ایلام میشوند، در این تنگه با شکوهی از دیوارههای سنگی عمودی و ردپای تاریخ کهن مواجه خواهند شد.
تنگه بهرام چوبین کجاست؟
تنگه تاریخی و طبیعی بهرام چوبین در استان ایلام، در فاصله حدود ۱۲ کیلومتری شرق شهرستان دره شهر و در مسیر جاده دره شهر به پلدختر واقع شده است. این تنگه درست در دامنه ارتفاعات سر به فلک کشیده کبیرکوه قرار دارد و به دلیل ساختار ژئومورفولوژی منحصربهفرد، ورود به آن تنها از یک شکاف باریک و تحت کنترل میسر بوده است. این منطقه در همسایگی استان لرستان قرار دارد و دسترسی به آن هم از سمت شهر ایلام و هم از مسیر پلدختر بسیار آسان و دلپذیر است؛ درست مشابه گذرگاه باستانی تنگه شبیخون خرم آباد که از دیرباز به عنوان معبری سوقالجیشی برای حفاظت از قلمرو زاگرس به شمار میرفته است.
تاریخچه تنگه و شورش حماسی بهرام چوبین
بهرام چوبین یکی از برجستهترین نوابغ نظامی عهد خسرو انوشیروان و هرمز چهارم ساسانی بود که تباری از دودمان اشرافی مهران داشت. او به دلیل قامت بلند، چالاکی در نبرد و مهارت خارقالعاده در کمانداری به چوبین (مانند تیر چوبی) شهرت یافت. پس از پیروزیهای درخشان بهرام در برابر ترکان شرقی و نجات مرزهای شاهنشاهی، اختلاف شدیدی میان او و هرمز چهارم پدید آمد که به نخستین شورش بزرگ نظامی تاریخ ساسانیان بدل شد.
روایات تاریخی حاکی از آن است که بهرام چوبین پس از نبردهای متعدد با خسروپرویز، به دلیل موقعیت جغرافیایی طبیعی و غیرقابل رخنه این معبر در زاگرس، این تنگه را به عنوان پایگاه عملیاتی، ستاد فرماندهی و دژ پشتیبانی خود برگزید. ورودی تنگه بسیار کمعرض و دیوارههای آن کاملاً عمودی و غیرقابل صعود هستند، به گونهای که تعداد انگشتشماری تیرانداز میتوانستند جلوی لشکری عظیم را در دهانه تنگه مسدود کنند.
شگفتیهای معماری و مهندسی آب در تنگه بهرام چوبین
علاوه بر ابهت طبیعی صخرهها، آنچه کارشناسان باستانشناسی و گردشگران را به شگفتی وامیدارد، آثار معماری دستکند و سیستمهای انتقال و ذخیره آب در سراسر دره است. مهندسان عصر ساسانی برای حفظ جان سربازان و تحمل محاصرههای طولانی، تدابیر نبوغآمیزی در این تنگه به کار بستهاند:
- بارو و دیوارهای دفاعی ورودی: در دهانه تنگه، دیوارهای سترگی از سنگهای قلوه و ملات نفوذناپذیر ساروج بنا شده است که دسترسی دشمن به حریم داخلی را ناممکن میساخته است.
- آبانبارهای دستکند چهارگانه: در دیوارههای سنگی دره، چهار آبانبار پیوسته با مهارت مثالزدنی در دل سنگ سخت تراشیده شدهاند. دیواره این مخازن با لایههای ضخیمی از ساروج عایقبندی شده تا قطرهای آب شیرین هدر نرود.
- کانالهای هدایت آب باران: شیارهای مهندسیشدهای در شیب صخرهها ایجاد شده تا آب حاصل از بارش باران و چشمههای فصلی بالادست را مستقیماً به سمت مخازن آبانبارها سرازیر کنند.
- شاهنشین و دیدهبانی صخرهای: در بالاترین و صعبالعبورترین بخشهای کوه، بقایای اتاقکها و دیدهبانیهایی وجود دارد که نگهبانان بر سراسر دشت دره شهر و مسیرهای ورودی اشراف کامل داشتهاند.
مقایسه ژئوتوریسم زاگرس؛ تنگه بهرام چوبین و دیگر شگفتیهای منطقه
غرب کشور به ویژه استانهای ایلام و لرستان، خاستگاه حیرتانگیزترین اشکال فرسایش صخرهای در خاورمیانه هستند. تنگه بهرام چوبین به عنوان دژی طبیعی شناخته میشود، اما مسافران اهل ماجراجویی میتوانند در همین منطقه از دیگر شاهکارهای زمینشناسی نیز بازدید کنند. به عنوان مثال، در فاصله کمی از این منطقه، جاذبههای پرآوازهای چون دره خزینه پلدختر با عمیقترین درههای معلق و پیچ نعل اسبی ایران، یا شگفتیهای ژرف و باستانی تنگه شیرز کوهدشت قرار دارند که هر ساله هزاران گردشگر و عکاس طبیعت را به سوی خود فرامیخوانند.
بهترین فصل سفر به تنگه بهرام چوبین
آبوهوای منطقه دره شهر تحت تاثیر موقعیت کوهپایهای کبیرکوه، زمستانهایی معتدل و تابستانهایی نسبتاً گرم دارد. بر این اساس، بهترین بازههای زمانی برای پیمایش تنگه بهرام چوبین عبارتند از:
- فصل پاییز (از مهر تا آذر): هوا رو به اعتدال و خنکی میرود، جریان وزش باد در شکاف دره بسیار مطبوع است و نور ملایم آفتاب بهترین شرایط را برای عکاسی از بافت صخرهها پدید میآورد.
- اوایل بهار (اسفند و فروردین): طبیعت دامنههای کبیرکوه و دشتهای دره شهر غرق در گلهای وحشی، شقایق و سرسبزی بیمانند میشود و چشمههای فصلی تنگه خروشان هستند.
- نکته تابستانی: در ماههای تیر و مرداد، دمای هوا در بخشهای خارجی تنگه افزایش مییابد؛ با این حال به دلیل سایه همیشگی دیوارههای صخرهای بلند، فضای درون تنگه خنکتر از دشت مجاور است.
راهنمای مسیر و نحوه دسترسی
برای دسترسی به تنگه بهرام چوبین، بسته به مبدا حرکت، گزینههای متعددی پیش روی شماست:
- مسیر از ایلام: از شهر ایلام به سمت دره شهر حرکت کنید (حدود ۱۳۵ کیلومتر، ۲ ساعت رانندگی). پس از رسیدن به کمربندی دره شهر، مسیر را در جاده ترانزیتی به سمت پلدختر به مسافت حدود ۱۲ کیلومتر ادامه دهید تا تابلوهای راهنمای تنگه بهرام چوبین در سمت راست جاده پدیدار شوند.
- مسیر از لرستان و خرمآباد: از شهر خرمآباد وارد جاده پلدختر شوید و از پلدختر به سمت دره شهر حرکت کنید (فاصله پلدختر تا تنگه حدود ۴۵ کیلومتر است). تنگه قبل از ورود به شهر دره شهر در سمت چپ جاده قرار دارد.
- پیمایش نهایی: خودروها تا نزدیکی دهانه تنگه و پارکینگ خاکی امکان تردد دارند. از محل توقف خودرو تا دهانه تنگه و آبانبارها، کمتر از ۱۰ دقیقه پیادهروی سبک در مسیری هموار مورد نیاز است.
نکات مهم و ملزومات سفر
- کفش مناسب پیمایش: به دلیل وجود سنگهای صیقلی در بستر تنگه، حتماً از کفش پیادهروی عاجدار یا کوهپیمایی سبک استفاده کنید.
- حفاظت از اثر تاریخی: آبانبارها و ملات ساروج ساسانی دارای بیش از ۱۵۰۰ سال قدمت هستند؛ از بالا رفتن از دیوارههای آسیبپذیر و وارد کردن ضربه به آنها خودداری فرمایید.
- آب آشامیدنی و تنقلات: در داخل تنگه امکانات رفاهی یا فروشگاه وجود ندارد؛ بطری آب آشامیدنی و خوراکی سبک به همراه داشته باشید.
- جاذبههای پیرامونی: در سفر به دره شهر، بازدید از شهر باستانی سیمره (ماداکتو)، پل تاریخی گاومیشان و قلعه پوراشرف را نیز در برنامه گردشگری خود بگنجانید.
