بندر انزلی، با بارانهای نقرهای، نیلوفرهای آبی تالاب و ملوانان خستگیناپذیرش، همیشه یکی از جذابترین مقاصد سفر در شمال ایران بوده است. این شهر ساحلی زیبا علاوه بر طبیعت مسحورکننده، تاریخ پر فراز و نشیبی را در سینه خود جای داده که آثار تاریخی متعددی از آن به یادگار مانده است. در میان این آثار، سازهای آجری و بلندقامت در مرکز شهر خودنمایی میکند که بیش از دو قرن است به عنوان یکی از نمادهای اصلی انزلی شناخته میشود. برج ساعت انزلی که محلیها آن را با نام مناره انزلی نیز میشناسند، بنایی کهن است که در ابتدا نه برای نشان دادن زمان، بلکه به عنوان فانوس دریایی برای هدایت کشتیها ساخته شد.
تماشای این برج تاریخی که در میانه میدان اصلی شهر و در همسایگی ساختمانهای قدیمی شهرداری قرار دارد، حسی از سفر به دوران قاجار را زنده میکند. جایی که ملوانان خسته از سفرهای طولانی در دریای خزر، با دیدن نور ضعیف بالای این مناره، مسیر برگشت به خانه را پیدا میکردند. در این مقاله جامع از مجله گردشگری جاذبهها، قصد داریم به معرفی کامل برج ساعت انزلی، تاریخچه ساخت، سبک معماری و راهنمای بازدید از این فانوس دریایی کهن بپردازیم.
تاریخچه مناره انزلی؛ از فانوس خسروخانی تا ساعت آلمانی
داستان ساخت این مناره به سال ۱۲۳۰ هجری قمری (۱۸۱۵ میلادی) بازمیگردد. در آن دوران که فتحعلیشاه قاجار بر ایران حکومت میکرد، خسروخان گرجی، حاکم وقت گیلان، دستور داد تا برجی بلند در بندر انزلی ساخته شود. هدف اصلی از ساخت این بنا، راهنمایی کشتیهایی بود که در تاریکی شب یا هوای مهآلود دریای خزر به سمت بندر حرکت میکردند. دیدهبانان در بالاترین نقطه مناره چراغی روشن میکردند تا دریانوردان با دیدن نور آن، موقعیت بندرگاه را تشخیص دهند و از برخورد با صخرهها یا گم شدن در دریا در امان بمانند.
این فانوس دریایی تا سالها وظیفه خطیر خود را به خوبی انجام داد تا اینکه در سال ۱۳۰۷ خورشیدی (۱۹۲۸ میلادی) و در جریان بازسازی بندرگاه، کاربری آن تغییر یافت. در این سال، با سفارش شهرداری وقت، یک ساعت بزرگ چهارطرفه از کشور آلمان خریداری و در بالای برج نصب شد. از آن پس، این مناره قدیمی به برج ساعت تغییر نام داد و به جای هدایت کشتیها، وظیفه اعلام زمان به اهالی بندر را بر عهده گرفت. این ساعت آلمانی تا سال ۱۳۶۹ کار میکرد، اما به دلیل فرسودگی، با یک ساعت دیجیتال-الکترونیکی مدرن جایگزین شد تا همچنان صدای گذر زمان در فضای پرجنبوجوش میدان انزلی طنینانداز شود.
معماری برج ساعت انزلی؛ استواری آجر در رطوبت شمال
یکی از شگفتیهای مناره انزلی، دوام و استواری آن در اقلیم بسیار مرطوب و بارانی گیلان است. این برج با ارتفاعی حدود ۲۸ متر بر روی پایهای مربعشکل به ابعاد ۴ در ۴ متر بنا شده است. بدنه برج به صورت استوانهای مخروطی ساخته شده که هرچه به سمت بالا میرود، قطر آن کاهش مییابد. این نوع طراحی هوشمندانه، مقاومت برج را در برابر بادهای شدید ساحلی و زلزله به شدت افزایش داده است.
مصالح اصلی به کار رفته در ساخت مناره، آجر قرمز محلی و ملات ساروج است. ساروج که ترکیبی از آهک، خاکستر و مواد دیگر است، مقاومت بینظیری در برابر نفوذ آب دارد و راز ماندگاری این برج دوصدساله به شمار میرود. در بخش بالایی برج، یک بالکن یا بهارخواب دایرهای شکل تعبیه شده که در گذشته محل ایستادن دیدهبان و روشن کردن چراغ فانوس بوده است. دسترسی به بالای برج از طریق یک راه پله مارپیچ داخلی با ۵۴ پله سنگی میسر میشود که به دلیل عرض بسیار کم، بالا رفتن از آن کار آسانی نیست.
موقعیت مکانی و چگونگی دسترسی به برج ساعت
برج ساعت در قلب تپنده بندر انزلی، یعنی در خیابان مطهری و پشت ساختمان شهرداری قرار گرفته است. دسترسی به این جاذبه بسیار آسان است و به عنوان مسافر میتوانید با خودروی شخصی یا وسایل نقلیه عمومی خود را به میدان امام (میدان اصلی شهر) برسانید. برج ساعت دقیقاً در مجاورت بازار سنتی انزلی و بافت تاریخی شهر قرار دارد.
اگر از سمت رشت حرکت میکنید، پس از طی مسافتی حدود ۴۰ کیلومتر وارد انزلی میشوید. با عبور از پل غازیان و حرکت به سمت بلوار ساحلی، به راحتی مناره آجری شهر را خواهید دید. به دلیل قرارگیری در مرکز شهر، دسترسی به تاکسیهای شهری در تمام ساعات روز برای رفتن به این مکان فراهم است. همچنین اگر در رشت اقامت دارید و میخواهید هتلهای مناسب منطقه را بررسی کنید، پیشنهاد میکنیم مقاله راهنمای بهترین هتل های رشت را مطالعه کنید تا گزینهای عالی متناسب با بودجه خود بیابید.
جاذبههای دیدنی و تفریحات اطراف مناره انزلی
یکی از بزرگترین مزیتهای بازدید از برج ساعت انزلی، همسایگی آن با سایر جاذبههای معروف شهر است. شما میتوانید پس از تماشای برج و ثبت عکسهای یادگاری زیبا، با چند دقیقه پیادهروی به جاذبههای زیر سر بزنید:
بلوار ساحلی انزلی (قدس): اولین پارک ساحلی به سبک اروپایی در ایران که در فاصله بسیار کوتاهی از برج قرار دارد. قدم زدن در این بلوار زیبا، تماشای پهلو گرفتن کشتیهای بزرگ تجاری در اسکله و پرواز مرغان دریایی، یکی از لذتبخشترین تفریحات انزلی است.
حافظیه انزلی (موزیک جیگا): بنایی سفیدرنگ و زیبا شبیه به آرامگاه حافظ در شیراز که در محوطه شهرداری و چندقدمی برج ساعت قرار دارد و در گذشته محل اجرای موسیقی زنده بوده است.
پل تاریخی غازیان: یکی از اولین پلهای متحرک ایران که غازیان را به انزلی متصل میکند و تماشای غروب آفتاب از روی آن بسیار رویایی است. همچنین برای کسانی که به خرید و گشتوگذار در پاساژها علاقه دارند، بازدید از بهترین مراکز خرید بندر انزلی که در نقاط مختلف شهر پراکندهاند، میتواند سفرشان را کامل کند.
اگر هم در طول سفر خود به گیلان تمایل دارید از طبیعت بکر و ییلاقی کوهستانهای تالش دیدن کنید، مسیر دسترسی به ییلاق شکردشت تالش یکی از زیباترین مسیرهای طبیعتگردی استان است که دشتهای شقایق و اقیانوس ابر آن در بهار و تابستان بینظیر است.
نکات مهم برای بازدید از برج ساعت انزلی
بازدید از نمای بیرونی برج ساعت کاملاً رایگان است و در هر ساعت از شبانهروز میتوانید به تماشای آن بنشینید. با این حال، به دلیل ارزش تاریخی و لزوم حفظ ایمنی بنا، امکان ورود به داخل برج و بالا رفتن از پلههای مارپیچ آن برای عموم گردشگران وجود ندارد و تنها میتوانید از تماشای ابهت بیرونی آن لذت ببرید. بهترین زمان برای عکاسی از این برج، ساعات پایانی روز و هنگام غروب است؛ چرا که با روشن شدن نورافکنها، مناره جلوهای بسیار زیبا و رویایی به خود میگیرد.
اطراف برج ساعت کافهها و رستورانهای سنتی متعددی وجود دارند که میتوانید پس از پیادهروی، خود را به یک استکان چای لاهیجان یا غذاهای محلی گیلان مانند باقلاقاتوق و میرزاقاسمی مهمان کنید. بندر انزلی در بهار و پاییز معتدلترین هوا را دارد، اما اگر در تابستان سفر میکنید، خود را برای هوای شرجی آماده کنید؛ هرچند شبهای زنده و خنک بلوار ساحلی، رطوبت روز را از یادتان خواهد برد.
