استان زیبای گیلان در کنار طبیعت سرسبز، جنگلهای هیرکانی و سواحل نیلگون دریای خزر، گنجینهای ارزشمند از تاریخ و معماری کهن ایران زمین را در دل خود جای داده است. در میان شهرهای مختلف این استان، شهرستان املش با تپههای سرسبز، باغهای چای و جاذبههای بکر خود همواره مقصد محبوبی برای طبیعتگردان بوده است. اما فراتر از جاذبههای طبیعی، در قلب بافت شهری املش بنایی باشکوه و تاریخی خودنمایی میکند که گویی زمان در آن ایستاده است. عمارت صوفی املش که با نام خانه محمدتقی خان صوفی سیاوش نیز شناخته میشود، یکی از زیباترین و ارزشمندترین بناهای تاریخی دوره قاجار در شمال کشور است. این عمارت باشکوه با تلفیق هنر معماری کویری و انطباق هوشمندانه با اقلیم مرطوب گیلان، شاهکاری بینظیر از آجر، چوب و کاشیهای هفترنگ را به نمایش میگذارد.
تاریخچه خاندان صوفی و ساخت عمارت
خاندان صوفی از خاندانهای قدیمی، بانفوذ و حاکمان محلی منطقه رانکوه و املش در اواخر دوره قاجار و پهلوی بودند. این خاندان نقش مهمی در توسعه و آبادانی منطقه ایفا کردند و بناهای متعددی از خود به یادگار گذاشتند. ساخت عمارت صوفی املش به سال ۱۳۲۴ هجری قمری (اواخر دوران حکومت قاجار) بازمیگردد. این بنای مجلل به دستور حاج محمدتقی خان صوفی سیاوش، از بزرگان و خوانین منطقه، ساخته شد تا به عنوان محل سکونت و همچنین دارالحکومه محلی برای رسیگی به امور مردم مورد استفاده قرار گیرد. این اثر تاریخی ارزشمند به دلیل ویژگیهای برجسته معماری و تاریخیاش، در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۰۱۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
شاهکار معماری اصفهان در اقلیم بارانی گیلان
یکی از جالبترین نکات درباره ساخت عمارت صوفی املش، معمار برجسته آن است. این بنا توسط استاد رضا، معمار شهیر اصفهانی، طراحی و ساخته شده است. استاد رضا با الگوبرداری هوشمندانه از عمارت قدیمی دارالحکومه رشت، تلاش کرد تا اصول معماری سنتی و کویری ایران را با اقلیم مرطوب و پرباران گیلان سازگار کند. نتیجه این تلاش، بنایی است که در عین بهرهگیری از تزیینات ظریف گچبری و کاشیکاریهای مرسوم در فلات مرکزی ایران، از نظر ساختاری کاملاً با شرایط جوی شمال کشور همخوانی دارد. استفاده از سقفهای سفالی شیبدار (سفالپوش) برای هدایت آب باران و ایوانهای وسیع چوبی (تلار) برای ایجاد سایه و تهویه طبیعی هوا، از جمله این راهکارهای اقلیمی هستند.
بخشهای مختلف عمارت؛ از مطبخ تا ایوانهای باصفا
عمارت صوفی در زمینی به مساحت حدود ۳۰۰۰ متر مربع بنا شده و زیربنای آن نزدیک به ۷۵۰ متر مربع است. این خانه مجلل در دو طبقه مستحکم با استفاده از مصالح بومی نظیر آجر قرمز، چوبهای جنگلی و ملات سنتی گل و آهک ساخته شده است. خانه به صورت «سه پشت» طراحی شده، به این معنی که بخشهای مختلف آن دور تا دور یک حیاط مرکزی بزرگ چیده شدهاند. در وسط حیاط، حوض سنگی بزرگی قرار دارد که آبنمای آن در گذشته هوای حیاط را در روزهای گرم تابستان تلطیف میکرد. در بخش پشتی عمارت اصلی، فضاهای خدماتی نظیر مطبخ (آشپزخانه سنتی)، اصطبل اسبها و خزینهداری قرار داشتند که ارتباط مستقیمی با بخش مسکونی برقرار میکردند.
تزیینات ظریف؛ تقابل گچ، کاشی و شیشههای رنگی
تزیینات به کار رفته در عمارت صوفی املش، اوج هنر و ظرافت معماران دوران قاجار را به تصویر میکشد. سردر ورودی بنا بسیار مجلل و پرنقش طراحی شده و در بالای آن دو شیر گچبری شده به عنوان نماد قدرت و حفاظت دیده میشوند. بدنه سردر نیز با قابهایی از سنگریزههای تزیینی آراسته شده است. در بخش پایینی نمای بیرونی ساختمان، ۱۱ قاب کاشیکاری هفترنگ بسیار زیبا به چشم میخورد که تصاویری از داستانهای شاهنامه، نقوش اسلیمی و گل و مرغ را به نمایش میگذارند. در داخل اتاقها نیز تزیینات گچبری بسیار ظریف، طاقچههای محرابیشکل و تزیینات آهکبری روی دیوارها خودنمایی میکنند. پنجرههای ارسی با شیشههای رنگی زرد، سرخ، آبی و سبز، در طول روز بازی زیبایی از نور و رنگ را روی کفپوشهای چوبی اتاقها ایجاد میکنند.
پنجرههای ارسی این عمارت علاوه بر زیبایی بصری، کارکرد اقلیمی مهمی نیز داشتند. شیشههای رنگی ارسیها مانع از ورود مستقیم و آزاردهنده نور خورشید در تابستان میشدند و در عین حال حشرات موذی را از اتاقها دور نگه میداشتند. کف اتاقها کاملاً چوبی است و برای جلوگیری از نفوذ رطوبت زمین به داخل ساختمان، پیریزی بنا با ارتفاع مناسبی از سطح زمین انجام شده است.
راهنمای بازدید و جاهای دیدنی اطراف عمارت
عمارت صوفی در مرکز شهر املش، در خیابان امام خمینی و دقیقاً در مجاورت پارک میرزا کوچک خان جنگلی واقع شده است. دسترسی به این بنای تاریخی بسیار آسان است و شما میتوانید با خودروی شخصی یا تاکسیهای شهری به راحتی خود را به این مکان برسانید. بازدید از نمای بیرونی و محوطه حیاط عمارت در ساعات روز امکانپذیر است. بهترین زمان برای سفر به املش و بازدید از این عمارت باشکوه، فصل بهار و پاییز است که دمای هوا مطبوع بوده و رطوبت شرجی تابستان شما را آزار نخواهد داد.
اگر به املش سفر کردید، پیشنهاد میکنیم علاوه بر عمارت صوفی، از سایر جاهای دیدنی املش مانند ییلاق بکر هلو دشت، جنگلهای بلوردکان و تالاب زربیل نیز دیدن کنید. همچنین اگر قصد گشتوگذار در دیگر شهرهای گیلان را دارید، میتوانید راهنمای سفر به ییلاق اولسبلنگاه ماسال یا دشتهای زیبای ییلاق شکردشت تالش را در سایت مطالعه کنید. برای اقامت در مرکز استان نیز مطالعه مقاله بهترین هتل های رشت به شما در انتخاب یک اقامتگاه مناسب کمک خواهد کرد.
