در پهنه کوهستانی و دشتهای سرسبز استان اردبیل، سازهها و بناهای تاریخی متعددی جا خوش کردهاند که هرکدام قصهای دیرینه از تمدنهای پیشین را در دل خود دارند. در این میان، دژ باستانی و شگفتانگیز «بوینی یوغون» (یا بوینی یوخون) یکی از اسرارآمیزترین جاذبههایی است که در شهرستان نیر خودنمایی میکند. این قلعه سنگی عظیم که به «قلعه آدمخوار» نیز شهرت دارد، برای قرنها ذهن بومیان منطقه را با افسانهها و باورهای خرافی درگیر کرده بود؛ دژی تسخیرناپذیر بر فراز صخرههای ستبر که امروزه به عنوان یکی از مهمترین سایتموزههای روباز باستانشناسی ایران شناخته میشود.
راز افسانه قلعه آدمخوار؛ از خرافه محلی تا واقعیت تاریخی
نام «قلعه آدمخوار» شاید در اولین برخورد، حسی از ترس و دلهره را در دل هر ماجراجویی زنده کند. افسانههای محلی قدیمی روایت میکردند که هرکس پای به این قلعه بگذارد، دیگر هرگز بازنمیگردد و دژ صخرهای او را میبلعد! اما علم باستانشناسی و بررسیهای میدانی، پرده از این راز بزرگ برداشته است. این قلعه بر روی دیوارههای صخرهای عمودی و بسیار بلندی به ارتفاع حدود ۳۰۰ متر ساخته شده که عبور از آنها بدون تجهیزات تقریباً غیرممکن است. در روزگاران گذشته، گردشگران یا مهاجمانی که بدون آشنایی با مسیر صخرهای وارد دژ میشدند، یا به دلیل سقوط از پرتگاههای هولناک جان خود را از دست میدادند و یا از جبهههای دیگر کوه مسیر برگشت را پیش میگرفتند. همین ناپدید شدنهای ناگهانی و عدم بازگشت آنها از مسیر صعود اصلی، به شایعه بلعیده شدن انسانها توسط قلعه دامن زده بود.
تمدن ۴۵۰۰ ساله در آغوش صخرههای نیر
برخلاف بسیاری از قلعههای کوهستانی که صرفاً کاربری نظامی موقت داشتهاند، بوینی یوغون (به زبان ترکی آذربایجانی به معنای گردنکلفت یا تنومند) یک استقرارگاه بزرگ و چندلایهای مسکونی و دفاعی بوده است. وسعت این محوطه باستانی به بیش از ۳۰۰ هکتار میرسد و کاوشهای باستانشناسی نشان میدهند که قدمت زندگی در این صخرهها به پیش از عصر مفرغ (حدود ۴۵۰۰ سال پیش) بازمیگردد. این دژ در دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان به عنوان یک پایگاه استراتژیک مورد استفاده قرار میگرفت و اوج رونق آن به دوره اشکانی و همزمان با جنگهای خونین ایران و روم مربوط میشود. سکونت انسان در این قلعه بزرگ حتی پس از اسلام نیز تداوم داشته و تا دوره صفویه به عنوان پناهگاهی مستحکم مورد استفاده قرار میگرفته است. برای درک بهتر تمدن این منطقه، بد نیست بدانید بسیاری از آثار کشفشده از این محوطه، از جمله سفالینههای کهن، امروزه در موزه باستان شناسی اردبیل نگهداری میشوند که بازدید از آن تصویر کاملتری از تاریخ این خطه به شما میدهد.
شاهکار مهندسی آب بر فراز قله کوه
یکی از شگفتانگیزترین بخشهای معماری قلعه بوینی یوغون، سیستم ذخیرهسازی آب آن است. ساکنان باستانی دژ برای تامین آب شرب مورد نیاز خود در ارتفاعات، ۶ حوضچه بزرگ (آبانبار صخرهای) را با ابزارهای ابتدایی مستقیماً در دل سنگهای سخت قله کوه تراشیدهاند. این استخرهای سنگی دستساز به گونهای طراحی شدهاند که آب ناشی از بارش برف و باران را جمعآوری کنند. جالب اینجاست که در صخرههای اطراف این حوضچهها، شیارها و جویهای کوچکی تراشیده شده که هدایت آب باران را به سمت مخازن بر عهده دارند. ابعاد بزرگ و تعداد این حوضچهها گواهی بر جمعیت زیاد ساکن در قلعه و برنامهریزی دقیق آنها برای مواجهه با محاصرههای طولانیمدت است. بومیان قدیمی به دلیل عمق زیاد و ساختار عجیب این آبانبارها، معتقد بودند این حوضچهها بیانتها هستند و به دنیای دیگری راه دارند!
معماری دفاعی و امکانات زندگی در دژ
برای رسیدن به بخشهای مرتفع قلعه، باید از پلههای سنگی دستتراشی عبور کنید که صعود از صخرهها را تسهیل میکنند. در بخشهای جنوب غربی دژ، بقایای دیوارهای سنگی ساخته شده با ملات ساروج به چشم میخورد که برای مسدود کردن منافذ نفوذپذیر طبیعی کوه احداث شده بودند. علاوه بر این، وجود آسیابهای سنگی بزرگ در محوطه قلعه نشان میدهد که ساکنان دژ غلات خود را در همین مکان آرد میکردند تا در زمان جنگ نیازی به خروج از قلعه نداشته باشند. ترکیب دیوارههای صخرهای طبیعی با معماری نظامی سنگی، دژ بوینی یوغون را به یکی از نفوذناپذیرترین دژهای شمال غرب ایران تبدیل کرده بود.
مسیر دسترسی و راهنمای بازدید از قلعه بوینی یوغون
برای بازدید از این جاذبه باستانی شگفتانگیز، باید ابتدا خود را به شهر اردبیل برسانید. از اردبیل مسیر جنوب غربی را به سمت شهرستان نیر پیش بگیرید. پس از طی مسافتی حدود ۴۰ کیلومتر و رسیدن به شهر نیر، وارد جاده فرعی به سمت جنوب شرقی شوید. با طی حدود ۱۱ کیلومتر در این مسیر کوهستانی، به روستای سرسبز و زیبای «کورعباسلو» خواهید رسید. قلعه باستانی بوینی یوغون درست در مجاورت این روستا و بر فراز تپهای صخرهای برافراشته شده است. صعود به بالای قلعه به دلیل وجود پلههای سنگی چندان دشوار نیست، اما برای بازدید ایمن حتماً کفش مناسب پیادهروی و کوهپیمایی به پا داشته باشید و آب آشامیدنی کافی همراه خود ببرید. پیشنهاد میکنیم در سفر به این منطقه، مطالعه راهنمای سفر اردبیل را از دست ندهید تا بتوانید برای بازدید از دیگر جاذبههای بینظیر این استان مانند دریاچه سوها یا دریاچه نئور برنامهریزی بهتری داشته باشید.
