در بخشهای جنوبی کشور عراق، جایی که رودخانههای دجله و فرات به یکدیگر میپیوندند تا شطالعرب را تشکیل دهند، یکی از شگفتانگیزترین پهنههای آبی جهان گسترده شده است. «تالابهای بینالنهرین» (Mesopotamian Marshes) که در زبان عربی به آن «الاهوار» میگویند، دنیایی متفاوت از آب و نیزار است که در آن زمینی وجود ندارد و زندگی به طور کامل روی آب جریان دارد. ساکنان این تالابها که به «عربهای هور» یا «معدان» معروف هستند، هزاران سال است که سبک زندگی منحصربهفرد خود را حفظ کردهاند؛ سبکی از زندگی که ریشه در تمدن باستانی سومر دارد.
میراث سومریها؛ زندگی بدون تغییر در طول ۵ هزار سال
سفر به تالابهای بینالنهرین مانند سفر در ماشین زمان است. باستانشناسان با بررسی الواح گلی بهجامانده از تمدن سومر دریافتند که طرح خانههای نیای و قایقهای باریک که امروزه توسط عربهای هور استفاده میشوند، دقیقاً مشابه همان تصاویری است که ۵ هزار سال پیش بر روی گل حکاکی شده بود. این پیوستگی فرهنگی بینظیر نشان میدهد که ساکنان هور نوادگان مستقیم مردمان باستان بینالنهرین هستند که توانستهاند در طول هزارهها، علیرغم تغییر حکومتها و ادیان، ارتباط خود را با طبیعت اطراف حفظ کنند.
مضیف؛ شاهکار معماری با نی و بدون میخ
یکی از شگفتیهای فرهنگی تالابهای بینالنهرین، خانههای سنتی و بزرگی به نام «مضیف» (Mudhif) است. مضیفها تالارهای عمومی و مهمانخانههای بزرگی هستند که به طور کامل از نیهای غولپیکر تالاب ساخته میشوند. در ساخت مضیف از هیچگونه میخ، چوب، آهن یا ملات ساختمانی استفاده نمیشود؛ بلکه تمام سازه با بافتن و گره زدن نیها به یکدیگر سرپا میایستد.
این سازههای قوسیشکل نه تنها مقاومت بالایی در برابر بادهای شدید دارند، بلکه به دلیل ساختار نیها، در تابستانهای سوزان جنوب عراق خنک و در زمستانها گرم میمانند. مضیف مرکز زندگی اجتماعی در هور است؛ جایی که بزرگان قبیله دور هم جمع میشوند، قهوه سنتی عربی مینوشند و به حلوفصل مسائل روزمره میپردازند.
مشحوف؛ قایقهای سنتی برای ناوبری در نیزارها
در دنیایی که تمام جادهها از آب تشکیل شدهاند، قایق تنها وسیله حملونقل است. عربهای هور از قایقهای باریک، بلند و چوبی به نام «مشحوف» (Mashoof) برای جابهجایی استفاده میکنند. طراحی باریک مشحوف به آن اجازه میدهد تا به راحتی از میان کانالهای باریک ایجادشده در میان نیزارهای انبوه عبور کند. قایقرانان هور با مهارت بالا و با استفاده از پاروهای بلند چوبی، این قایقها را هدایت میکنند که تصویری بسیار شاعرانه و آرامشبخش را در غروب تالاب خلق میکند.
گاومیشها و اقتصاد هور
زندگی روزمره مردمان معدان به طور جداییناپذیری با گاومیشهای آبزی گره خورده است. این حیوانات که بیشتر وقت خود را در آبهای خنک تالاب میگذرانند، منبع اصلی درآمد و تغذیه ساکنان هور هستند. شیر پرچرب گاومیش برای تهیه سرشیر سنتی معروف عراق به نام «قیمر» استفاده میشود که صبحانه محبوب عراقیهاست. علاوه بر گاومیشداری، صیادی و حصیربافی از دیگر مشاغل اصلی مردمان این منطقه به شمار میرود.
ماهی مسگوف؛ طعم اصیل آشپزی هور
سفر به الاهوار بدون چشیدن طعم «ماهی مسگوف» (Masgouf) کامل نمیشود. مسگوف که غذای ملی عراق به شمار میرود، ریشه در آشپزی باستانی بینالنهرین دارد. برای پخت این غذا، ماهی کپور تازه صید شده از تالاب را از پشت باز کرده، نمک میزنند و به صورت عمودی روی گیرههای چوبی در اطراف آتش هیزم قرار میدهند تا با حرارت غیرمستقیم و دود چوب به آرامی کباب شود. این روش پخت سنتی، طعم دودی بینظیری به ماهی میدهد که در هیچ رستوران مدرنی یافت نمیشود.
تراژدی بزرگ؛ نابودی و احیای دوباره الاهوار
تالابهای بینالنهرین در دهه ۱۹۹۰ میلادی یکی از بزرگترین فجایع زیستمحیطی قرن بیستم را تجربه کردند. در پی خیزشهای مردمی سال ۱۹۹۱ در جنوب عراق، رژیم صدام حسین برای مجازات عربهای هور و بیرون راندن مخالفان پناهگرفته در نیزارها، اقدام به ساخت کانالهای عظیمی برای انحراف مسیر آب دجله و فرات کرد. در نتیجه این اقدام، بیش از ۹۰ درصد تالابها خشک شد و به شورهزار تبدیل گردید. این فاجعه منجر به مهاجرت اجباری صدها هزار نفر از ساکنان هور و نابودی حیات وحش منطقه شد.
پس از سقوط رژیم در سال ۲۰۰۳، مردم محلی سدهای خاکی را شکستند و آب دوباره به تالابها جریان یافت. با تلاشهای ملی و بینالمللی، بخش زیادی از اکوسیستم هور احیا شد و پرندگان مهاجر و گاومیشها به خانه بازگشتند. در نهایت، در سال ۲۰۱۶ میلادی، تالابهای بینالنهرین به دلیل اهمیت بینظیر زیستمحیطی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدند.
راهنمای سفر و بهترین زمان بازدید
برای بازدید از تالابهای بینالنهرین، بهترین نقطه شروع شهر «چبایش» (Chibayish) در استان ذیقار است که در نزدیکی شهرهای ناصریه و بصره قرار دارد. گردشگران میتوانند در چبایش قایقهای مشحوف را اجاره کرده و به همراه راهنمایان محلی به دل تالابها بزنند، از خانههای مضیف بازدید کنند و پرندگان مهاجر را تماشا نمایند.
بهترین زمان برای سفر به الاهوار، از اواسط پاییز تا اوایل بهار (ماههای آبان تا فروردین) است. در این زمان هوا بسیار مطبوع و خنک است و تالابها میزبان هزاران پرنده مهاجر از سیبری هستند. تابستانهای این منطقه بسیار گرم، شرجی و طاقتفرسا است و برای سفر مناسب نیست. اگر قصد سفر به عراق و بازدید از جاذبههای تاریخی و فرهنگی آن را دارید، پیشنهاد میکنیم در کنار تالابها، از آثار باستانی باشکوه تمدن بابل، شاهکار معماری کاخ فاو بغداد و قبرستان تاریخی وادی السلام نجف نیز دیدن کنید. همچنین برای آشنایی با آیینهای خاص مذهبی در این کشور، مطالعه درباره معبد لالش ایزدیان میتواند بسیار جذاب باشد.
