در میان عوارض زمینشناسی عجیب استان زنجان و در حاشیه رودخانه خروشان قزلاوزن، صخرههایی مخروطی شکل به آسمان کشیده شدهاند که در فرهنگ بومی به «دودکش جن» شهرت دارند. اما آنچه این پدیده طبیعی را از سایر صخرههای فرسایشی جهان متمایز میکند، قلعهای باستانی و دستکند است که در دل همین صخرهها تراشیده شده است؛ دژ بهستان یا قلعه بهستان ماهنشان، یکی از شگفتانگیزترین نمونههای معماری صخرهای در ایران است که تاریخ آن به دوران کهن مادها و هخامنشیان بازمیگردد.
افسانه دودکش جن و علت نامگذاری قلعه بهستان
پیش از آنکه انسانها در دل صخرههای بهستان شروع به کنده کاری کنند، عوامل طبیعی باد و باران طی میلیونها سال، ستونهای سنگی بلندی را ایجاد کردند که در اصطلاح زمینشناسی به آنها «هودو» (Hoodoo) گفته میشود. بر فراز این ستونهای رسوبی، تختهسنگی پهنتر قرار گرفته که مانند کلاهکی از لایههای زیرین در برابر فرسایش محافظت میکند.
در باور مردم محلی ماهنشان، ساخت چنین ستونهای عظیم و عجیبی نمیتوانسته کار دست بشر باشد؛ از این رو باور داشتند که جنها و دیوها این دیوارهها را بنا کردهاند و به همین دلیل، به این ستونها «دودکش جن» میگفتند. قلعه بهستان دقیقاً در دل همین مجموعه صخرهای قرار گرفته و نام خود را از روستای بهستان که در نزدیکی آن قرار دارد وام گرفته است.
معماری دستکند و طبقات شگفتانگیز دژ بهستان
قلعه بهستان برخلاف دژهای سنتی که با سنگ و ساروج بر روی زمین ساخته میشوند، کلاً از طریق تراشیدن کوه و تخلیه خاک و سنگ داخل صخرهها شکل گرفته است. این دژ صخرهای دارای ۳ طبقه مجزا است که بیش از ۶۴ اتاق دستکند در دل آن جا داده شده است. ساختار دژ به گونهای طراحی شده بود که حاکمان و ساکنان آن در زمان حمله دشمنان، دسترسی کاملی به آذوقه، منابع آب و راههای خروج اضطراری داشته باشند.
فضاهای داخلی قلعه شامل تالارهای بزرگ، اتاقهای استراحت، دالانهای باریک ارتباطی و سیستم تهویه هوای طبیعی است. همچنین حوضچهها و آبانبارهای کوچکی در داخل صخرهها کندهکاری شده بود که آب باران و چشمههای اطراف را از طریق سفالهای لولهای (تنبوشه) به داخل دژ منتقل میکرد. این سبک از ساختوسازهای زیرزمینی و صخرهای در مناطقی مانند روستای تاریخی خوئین زنجان نیز به شکل دژهای زیرزمینی دیده میشود که نشاندهنده هوشمندی ساکنان این دیار در استفاده از عوارض طبیعی برای دفاع بوده است.
تاریخچه و قدمت تاریخی قلعه بهستان
بر اساس کاوشهای باستانشناسی و سفالینههای کشفشده در محوطه، سفالهای دوره مادها و هخامنشیان اثبات میکند که هسته اولیه این دژ در دوران باستان شکل گرفته است. در دوره ساسانیان از این قلعه به عنوان یک دژ نظامی و پایگاه استراتژیک برای محافظت از مسیرهای مسافرتی استفاده میشد.
پس از ورود اسلام به ایران و تا قرنهای پنجم تا هفتم هجری (دوران سلجوقیان و ایلخانان)، قلعه بهستان همچنان مسکونی بوده و تغییراتی در فضاهای داخلی آن ایجاد شده است. پلههای سنگی متعددی در زاویههای تیز صخرهها تراشیده شده بود تا ارتباط بین طبقات پایین و بالا را برقرار کند؛ پلههایی که متأسفانه به دلیل فرسایش دیوارههای بیرونی، امروزه بخشهایی از آنها تخریب شده و صعود به طبقات بالاتر را دشوار کرده است.
آدرس و مسیر دسترسی به قلعه بهستان ماهنشان
قلعه بهستان در استان زنجان، شهرستان ماهنشان، نزدیکی روستای بهستان و در کنار حاشیه رودخانه قزلاوزن جای گرفته است. فاصله این دژ صخرهای تا شهر زنجان حدود ۱۲۰ کیلومتر و تا مرکز شهر ماهنشان نزدیک به ۲۰ کیلومتر است.
برای رسیدن به این اثر تاریخی، از شهر زنجان وارد جاده زنجان به تبریز شوید. پس از طی مسافتی حدود ۳۵ کیلومتر، به خروجی ماهنشان میرسید. با ادامه مسیر در جاده ماهنشان و گذشتن از کنار کوههای رنگارنگ و خیرهکننده آلاداغلار، تابلوی راهنمای روستای ایگلیبلاغ و بهستان را مشاهده خواهید کرد. جاده تا نزدیکی قلعه آسفالت بوده و مسافران میتوانند با خودروی شخصی تا نزدیکی پای صخرهها حرکت کنند.
بهترین زمان بازدید و نکات مهم در سفر
منطقه ماهنشان و حاشیه قزلاوزن دارای تابستانهای نسبتاً گرم و زمستانهای بسیار سرد و برفی است. از این رو، بهترین زمان برای بازدید از قلعه بهستان، **فصل بهار (فروردین تا خرداد)** و **اوایل پاییز (مهر و آبان)** است که هوای مطبوعی بر منطقه حاکم بوده و طبیعت اطراف قزلاوزن به اوج زیبایی خود میرسد.
در سفر به زنجان، پیشنهاد میشود پس از پیمایش در میان صخرههای ماهنشان، از سایر بناهای تاریخی استان از جمله موزه رختشویخانه زنجان و معماری بومی نقاطی مانند روستای درسجین ابهر نیز دیدن کنید. بررسی لیست جاهای دیدنی زنجان در عید نوروز میتواند برنامهریزی جامعی برای سفر به این استان کوهستانی فراهم کند.
توصیههای کاربردی برای گردشگران
۱. **کفش و تجهیزات مناسب:** به دلیل صخرهای بودن مسیر و احتمال وجود لغزندگی در بخشهای شیبدار، حتماً از کفش مناسب کوهپیمایی استفاده کنید.
۲. **مراقبت از اطفال:** لبه صخرهها و طبقات علائم ایمنی یا نردههای حفاظتی کامل ندارند؛ بنابراین هنگام بازدید کودکان مراقبت جدی به عمل آورید.
۳. **عکاسی در ساعت طلایی:** ساعات ابتدایی صبح یا اوایل غروب خورشید، نور بر روی دیوارههای خاکی رنگ دودکشهای جن جلوهای فوقالعاده برای عکاسی ایجاد میکند.
۴. **حفظ پاکیزگی محیط:** قلعه بهستان اثری باستانی و ثبتشده در فهرست آثار ملی ایران است؛ از نوشتن یادگاری بر روی دیوارههای صخرهای و رها کردن پسماند اکیداً خودداری فرمایید.
