در میان تمام جاذبههای تاریخی شرق ترکیه، بنایی وجود دارد که مانند نگینی بر تارک صخرههای مشرف به دریاچه وان میدرشد. قلعه وان (Van Kalesi) دژی نظامی و باستانی است که با قدمتی نزدیک به سه هزار سال، داستانهای پرفرازونشیبی از امپراتوریهای کهن را در دل خود حفظ کرده است. این قلعه که زمانی پایتخت باشکوه پادشاهی متمدن اورارتو با نام «توشپا» بود، امروزه به عنوان یکی از بزرگترین و باشکوهترین قلعههای سنگی جهان شناخته میشود و در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. برای آشنایی بیشتر با تاریخ این منطقه میتوانید از موزه وان نیز بازدید کنید.
اگر برنامهای برای سفر به وان دارید، بازدید از این دژ تاریخی فرصتی بینظیر برای تماشای تلاقی تاریخ، معماری صخرهای و چشمانداز خیرهکننده غروب خورشید بر پهنه آبی دریاچه است.
تاریخچه قلعه وان؛ از پایتخت اورارتو تا امپراتوریهای بزرگ
شالوده اصلی قلعه وان در قرن نهم پیش از میلاد (حدود سال ۸۳۰ قبل از میلاد) به دستور پادشاه «ساردوری اول» بنا نهاده شد. اورارتوییها که در فلزکاری، سدسازی و معماری صخرهای سرآمد روزگار خود بودند، این صخره عظیم رسوبی را به عنوان مرکز فرماندهی و پایتخت خود یعنی شهر «توشپا» انتخاب کردند. کتیبهای به زبان آشوری از ساردوری اول در پای قلعه به جا مانده که ساخت دیوارهای اولیه دژ با سنگهای عظیم بازالت را توصیف میکند.
پس از سقوط اورارتو، این دژ استراتژیک هرگز اهمیت خود را از دست نداد. در طول سدههای بعدی، سلسلهها و امپراتوریهای بزرگی نظیر مادها، هخامنشیان، ارمنیها، اشکانیان، ساسانیان، بیزانس، اعراب، سلجوقیان، صفویان و سرانجام عثمانیها هر یک برای مدتی کنترل قلعه را به دست گرفتند و دیوارهای دفاعی آن را بازسازی کردند. بخشهای پایینی دیوارهای قلعه از سنگهای بازالت بدون ملات اورارتویی ساخته شده، در حالی که بخشهای بالایی و برجهای دیدهبانی از خشت و آجرهای دوران قرونوسطی و عثمانی تشکیل شدهاند.
کتیبه خشایارشا در قلعه وان؛ تنها کتیبه هخامنشی خارج از مرزهای ایران
یکی از ارزشمندترین و شگفتانگیزترین آثار موجود در دیواره جنوبی قلعه وان، کتیبه سه زبانه خشایارشا بزرگ است. این کتیبه در ارتفاع ۲۰ متری از سطح زمین بر روی یک لوح صخرهای صاف و صیقلخورده حک شده است. جالب است بدانید که قاب و فضای اولیه این کتیبه به دستور داریوش بزرگ آماده شده بود، اما او فرصت نکرد متن کتیبه را حک کند و سرانجام پسرش، خشایارشا، این اثر ماندگار را تکمیل کرد.
کتیبه خشایارشا در وان به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی و در ۲۷ سطر نوشته شده است. این اثر که به دلیل موقعیت مرتفعش از آسیب باد و باران مصون مانده، در وضعیت بسیار سالمی نگهداری میشود. متن کتیبه با ستایش اهورامزدا آغاز شده و در ادامه به معرفی خشایارشا، شاه شاهان و فرمانروای سرزمینهای پهناور میپردازد. این کتیبه تنها کتیبه سلطنتی هخامنشی است که در خارج از مرزهای جغرافیایی ایران امروزی قرار دارد و سندی محکم از نفوذ و اقتدار امپراتوری هخامنشی در آسیای صغیر است.
بخشهای دیدنی قلعه وان؛ سفری به اعماق تاریخ
بازدید از قلعه وان تنها به پیادهروی روی دیوارهای قدیمی خلاصه نمیشود؛ نقاط باستانی متعددی در این محوطه وجود دارند که هر کدام شگفتی خاص خود را دارند:
۱. اتاقهای صخرهای و مقبرههای پادشاهان اورارتو
در بدنه صخرههای قلعه، تالارها و اتاقهای بزرگی با ظرافت تمام تراشیده شدهاند که به عنوان مقبره پادشاهان اورارتویی (مانند آرگیشتی اول) استفاده میشدند. دیوارهای صاف و زاویههای دقیق این اتاقهای صخرهای، گواهی بر مهارت حیرتانگیز مهندسان اورارتو در ابزارزنی روی سنگهای سخت است.
۲. اصطبل سلطنتی (Siršini)
یکی دیگر از سازههای صخرهای عجیب قلعه، اصطبل بزرگی به طول ۲۰ متر، عرض ۹ متر و ارتفاع ۲.۵ متر است که مستقیماً در دل کوه تراشیده شده است. بر اساس سنگنبشتههای کشف شده، در این مکان گاوها و گوسفندانی نگهداری میشدند که برای قربانی کردن در پیشگاه خدایان اورارتویی آماده میشدند.
۳. مسجد سلیمان خان عثمانی
در بالاترین نقطه قلعه، مناره آجری و بقایای مسجدی دیده میشود که در قرن شانزدهم میلادی به دستور سلطان سلیمان قانونی، پادشاه مقتدر عثمانی، ساخته شد. مناره این مسجد همچنان پابرجا است و به عنوان یکی از نمادهای قلعه خودنمایی میکند.
ویرانههای شهر قدیمی وان (توشپا) در پای قلعه
یکی از تاثیرگذارترین بخشهای بازدید، تماشای ویرانههای شهر قدیمی وان در ضلع جنوبی قلعه است. این شهر که تا پیش از جنگ جهانی اول مسکونی و پررونق بود، در جریان درگیریهای سال ۱۹۱۵ به طور کامل ویران و خالی از سکنه شد. امروزه وقتی از بالای دیوارهای قلعه به پایین نگاه میکنید، پی ساختمانها، خیابانهای قدیمی و دیوارهای فروریخته را میبینید که مانند یک سایت باستانشناسی بزرگ خودنمایی میکنند.
در میان این ویرانهها، گنبدها و گلدستههای آجری مساجد تاریخی از جمله «مسجد خسرو پاشا» (Hüsrev Paşa) و «مسجد کایا چلبی» (Kaya Çelebi) که از شاهکارهای معماری دوره عثمانی هستند، به خوبی بازسازی شده و پابرجا ماندهاند.
اطلاعات کاربردی برای بازدید از قلعه وان
برای اینکه بازدید بهتری از این دژ باستانی داشته باشید، این نکات لوجستیکی را به خاطر بسپارید:
- نحوه دسترسی: قلعه وان حدود ۵ کیلومتر با مرکز شهر فاصله دارد. شما میتوانید به راحتی سوار مینیبوسها (دلموشهای) خط «Kale» در مرکز شهر شوید که شما را مستقیماً به پای قلعه میرسانند. اگر با خودروی شخصی یا تاکسی میروید، جاده آسفالت مناسبی تا ورودی محوطه وجود دارد. برای آشنایی با راههای رسیدن به این شهر، حتماً مقاله راهنمای سفر زمینی به وان را مطالعه کنید.
- ساعت بازدید و بلیط: محوطه قلعه در ششماهه اول سال معمولاً از ساعت ۸:۰۰ صبح تا ۱۹:۰۰ و در ششماهه دوم به دلیل کوتاهی روز تا ۱۷:۰۰ باز است. هزینه ورودی بسیار اندک است.
- بهترین زمان بازدید: ساعات پایانی عصر و نزدیک به غروب آفتاب، بهترین زمان برای صعود به بالای قلعه است. تماشای غروب سرخرنگ خورشید بر فراز دریاچه وان و جزیره آکدامار از این ارتفاع، تجربهای فراموشنشدنی است.
- تجهیزات لازم: مسیر صعود به بالای قلعه شیبدار و سنگی است. حتماً کفش مناسب پیادهروی به پا داشته باشید و همراه خود آب آشامیدنی ببرید.
پس از یک روز پرماجرا در این دژ باستانی، میتوانید برای استراحت به یکی از بهترین هتل های وان بازگردید یا در مراکز خرید وان به گشتوگذار بپردازید. اگر به سازههای دفاعی قرونوسطایی علاقه دارید، بازدید از قلعه خوشاب وان نیز برای شما بسیار جذاب خواهد بود.
