اگر از مسیرهای گردشگری تکراری و شلوغ ترکیه خسته شدهاید و به دنبال جاذبهای بکر میگردید که حس و حال فیلمهای حماسی و قرونوسطایی را برایتان تداعی کند، باید جاده کوهستانی جنوب شرق این کشور را در پیش بگیرید. در میانه جاده وان به باشقلعه، ناگهان صخرهای عظیم و مرتفع در برابر چشمانتان قد علم میکند که بر فراز آن، یکی از باشکوهترین و دستنخوردهترین دژهای تاریخی خاورمیانه ایستاده است. اینجا قلعه خوشاب (Hoşap Kalesi) است؛ دژی افسانهای که مانند عقابی تیزبین بر دره رودخانه خوشاب چنبره زده و قرنهاست که نگهبان مرزهای شرق بوده است. این قلعه سنگی باشکوه که تاریخچهای پرفرازونشیب از دوران امپراتوری اورارتو تا امارتهای مستقل کرد را در سینه دارد، مقصدی بینظیر برای ماجراجویانی است که میخواهند لایههای پنهان تاریخ منطقه را کشف کنند.
تاریخچه قلعه خوشاب؛ از پایگاه نظامی اورارتوها تا امارت مستقل کردها
کلمه «خوشاب» در زبان محلی و ریشههای فارسی و کردی آن به معنای «آب خوب یا شیرین» (Xoş + Ab) است که به دلیل گوارایی رودخانه جاری در پای صخرهها به این منطقه اطلاق شده است. قدمت اولیه این دژ نظامی به دوران امپراتوری مقتدر اورارتو بازمیگردد. در آن زمان، این مکان به عنوان یک ایستگاه نظامی استراتژیک برای محافظت از مسیر تجاری و نظامی «توشبا» (وان امروزی) به سمت شرق ساخته شد. پس از سقوط اورارتوها، این قلعه تحت حاکمیت هخامنشیان، اسکندر مقدونی، رومیان و بیزانسیها قرار گرفت.
در دوران قرونوسطی، با ورود قبایل ترک و کرد به آناتولی، سرنوشت قلعه خوشاب تغییر کرد. در زمان حکومت قراقویونلوها، قبیله کرد «محمودی» در این منطقه ساکن شدند و امارتی مستقل و قدرتمند را پایهگذاری کردند. در دوران صفوی و عثمانی، این امارت به عنوان منطقهای حائل عمل میکرد. شاهکار معماری که امروز شاهد آن هستیم، حاصل بازسازی گستردهای است که در سال ۱۶۴۳ میلادی به دستور «سلیمان خان محمودی» معروف به «ساری سلیمان بیگ» انجام شد. فرمانروایان محمودی تا سال ۱۸۳9 و پیش از صدور فرمان اصلاحات تانزیمات عثمانی، با اقتدار در این دژ صخرهای زندگی میکردند. در مقایسه با دیگر آثار مذهبی عثمانی و بیزانسی مانند کلیسای خونین استانبول، قلعه خوشاب نمادی از قدرت نظامی و زندگی قبیلهای در مرزهای شرقی است.
معماری شگفتانگیز دژ خوشاب؛ دروازه آهنی باابهت نخجوان
قلعه خوشاب از دو بخش اصلی «قلعه بیرونی» (Dış Kale) و «قلعه درونی» (İç Kale) تشکیل شده است. بیشتر دیوارهای قلعه بیرونی در طول زمان تخریب شدهاند، اما قلعه درونی که بر روی مرتفعترین بخش صخره قرار دارد، به طرز شگفتانگیزی سالم باقی مانده است. ورودی اصلی قلعه درونی که به «تاجدروازه» معروف است، یک شاهکار هنری است. بر بالای این دروازه سنگی، کتیبهای به زبان فارسی و نقشبرجستههای زیبایی از دو شیر زنجیرشده دیده میشود که نشان از اصالت هنری و نفوذ فرهنگ ایرانی در دربار امارت محمودی دارد.
اولیا چلبی، جهانگرد معروف عثمانی، در سال ۱۶۵۰ میلادی از این قلعه بازدید کرده و در سفرنامه خود (Seyahatname) با شگفتی از آن یاد کرده است. او مینویسد: «دروازههای ورودی قلعههای عثمانی معمولاً از چوب ساخته شده و با آهن روکش میشوند که در برابر آتش آسیبپذیرند؛ اما دروازه قلعه خوشاب به طور کامل از آهن خالص نخجوان ساخته شده و هیچ چوبی در آن به کار نرفته است.» جالب اینجاست که این لنگههای آهنی تاریخی هنوز هم پس از گذشت نزدیک به چهار قرن در جای خود باقی ماندهاند.
در داخل قلعه درونی، بقایای کاخ محمودی قرار دارد که شامل بخشهای مختلفی از جمله کوشک نظاره (seyir köşkü) با چشماندازی ابدی به دره، حرمسرا، دیوانخانه (سلاملیک)، مسجد، حمامهای سنتی، آبانبارها و سیاهچالهای مخوف زیرزمینی است. قدم زدن در میان این اتاقهای سنگی سرد، شما را به اعماق تاریخ و سبک زندگی حاکمان محلی آن دوران میبرد.
مسیر دسترسی به قلعه خوشاب؛ چطور از وان به این دژ صخرهای برسیم؟
قلعه خوشاب در روستای «گوزلسو» (Güzelsu) از توابع شهرستان «گورپینار» (Gürpınar) واقع شده است. این دژ تاریخی در فاصله ۵۰ تا ۶۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر وان و در مسیر جاده ترانزیتی وان به باشقلعه و حکاری قرار دارد. برای رفتن به قلعه، گزینههای زیر را پیش رو دارید:
استفاده از مینیبوسهای محلی (Dolmuş): راحتترین و ارزانترین راه برای مسافرانی که بدون خودرو شخصی سفر میکنند، رفتن به ترمینال مینیبوسهای شهر وان و سوار شدن بر مینیبوسهای مسیر باشقلعه (Başkale) یا گوزلسو است. این مینیبوسها شما را مستقیماً در پای قلعه پیاده میکنند. سفر با مینیبوس حدود ۵۰ دقیقه طول میکشد.
خودرو شخصی یا کرایهای: اگر با خودرو شخصی و از طریق سفر زمینی به وان سفر کردهاید یا در وان ماشین اجاره کردهاید، کافی است وارد جاده وان-حکاری شوید. جاده کاملاً آسفالت و باکیفیت است و مناظر کوهستانی بسیار زیبایی دارد. در پای قلعه و روی رودخانه خوشاب، حتماً از پل تاریخی «زینل بیگ» که همزمان با قلعه ساخته شده نیز دیدن کنید.
بهترین زمان بازدید و نکات کاربردی برای سفر به خوشاب
منطقه وان دارای اقلیم کوهستانی و سرد است؛ بنابراین انتخاب زمان مناسب سفر اهمیت زیادی دارد:
بهار و تابستان (اردیبهشت تا مهر): بهترین زمان برای بازدید از قلعه خوشاب است. در این فصول، دمای هوا بسیار مطبوع است، طبیعت اطراف سرسبز شده و صعود از مسیر سنگی و شیبدار قلعه بسیار آسان و لذتبخش است. اگر قصد دارید هزینههای سفر خود به ترکیه را مدیریت کنید، مطالعه مقاله راهنمای سفر ارزان به استانبول میتواند دید خوبی درباره هزینههای کلی حملونقل و اقامت در ترکیه به شما بدهد.
پاییز و زمستان: با شروع سرما، صخرههای قلعه پوشیده از برف و یخ میشوند. اگرچه نمای قلعه در میان برفها بسیار رویایی و حماسی است، اما صعود از پلههای سنگی یخزده بسیار خطرناک است و جادههای کوهستانی نیز ممکن است با بارش سنگین مسدود شوند. در این فصول، بررسی شرایط جوی قبل از حرکت الزامی است؛ درست مانند برنامهریزی که برای سفر به شهرهای دیگر در بهترین فصل برای سفر به استانبول انجام میدهید.
برای بازدید از قلعه حتماً کفش ورزشی با اصطکاک مناسب بپوشید. آب آشامیدنی و کلاه آفتابگیر همراه داشته باشید؛ چرا که سایهبانی در بالای صخره وجود ندارد. همچنین به یاد داشته باشید که گوزلسو یک روستای کوچک است و امکانات رفاهی و رستورانهای لوکس ندارد، پس بهتر است ناهار یا تنقلات خود را همراه ببرید.
ترکیب سفر خوشاب با دیگر جاذبههای بکر شهر وان
وان شهری فراتر از مراکز خرید ارزانقیمت است. اگر به این منطقه سفر میکنید، بازدید از قلعه خوشاب را میتوانید با جاذبههای زیر ترکیب کنید تا یک برنامه سفر فوقالعاده داشته باشید:
قلعه چاووشتپه (Çavuştepe): در مسیر بازگشت از خوشاب به وان، میتوانید از این قلعه باستانی اورارتویی (که آثار باستانی آنها در موزه باستانشناسی وان به نمایش درآمده است) که بر روی یک تپه صخرهای قرار دارد بازدید کنید. این دژ به خاطر دیوارهای سنگی تراشیده شده بدون ملات شهرت دارد.
جزیره و کلیسای آکدامار: نماد شهر وان، کلیسای باستانی ارمنی آکدامار بر روی جزیرهای در میان دریاچه وان است که با قایقسواری کوتاه میتوانید به آن برسید. اگر به دنبال مقایسه جلوههای طبیعی ترکیه هستید، آرامش دریاچه وان با بهشت بکر و فیروزهای دره پروانهها در فتحیه رقابت میکند.
بازدید از قلعه خوشاب، فرصتی است تا از هیاهوی توریستی شهرهای بزرگ فاصله بگیرید و در سکوت کوهستانهای شرق، با تاریخ واقعی و لایههای پنهان فرهنگ آناتولی ارتباط برقرار کنید. اگر به دنبال آشنایی با دیگر جاذبههای دیدنی ترکیه هستید، حتماً مقاله جاهای تفریحی استانبول را بخوانید تا برنامه سفر خود به این کشور زیبا را کاملتر کنید.
