وقتی صحبت از سفر به وان میشود، بیشتر مسافران به یاد مراکز خرید مدرن، دریاچه فیروزهای و کلیسای معروف آکدامار میافتند؛ اما در فاصله کوتاهی از هیاهوی شهر و در دامنههای سرسبز کوه ارک (Erek Dağı)، یکی از رازآلودترین و زیباترین بناهای تاریخی منطقه پنهان شده است. هفت کلیسا وان که ارمنیان آن را با نام صومعه واراگاوانک (Varagavank) میشناسند، مجموعهای باستانی از کلیساها و صومعههای متصلبههم است که روزگاری قلب تپنده فرهنگ، هنر و مذهب ارمنی در شرق آناتولی بود. اگرچه امروز بخشهای زیادی از این صومعه باشکوه بر اثر زلزلهها، جنگها و بیمهری روزگار به ویرانه تبدیل شده، اما دیوارهای سنگی استوار، طاقهای قوسی شکل و کتیبههای باستانی آن هنوز هم عظمت و شکوه گذشته را به تصویر میکشند.
تاریخچه و بنیانگذاری صومعه؛ از معبد اورارتویی تا مزار شاهان ارمنی
قدمت مذهبی و قداست این منطقه به دوران امپراتوری اورارتو بازمیگردد. در کاوشهای باستانی مشخص شده که پیش از ساخت کلیسا، معبدی برای خدایان اورارتویی مانند «خالدی» و «تایسبا» در این محل وجود داشته است. با این حال، بنیانگذاری صومعه مسیحی واراگاوانک به اوایل قرن یازدهم میلادی (بین سالهای ۱۰۰۳ تا ۱۰۲۴ میلادی) توسط سنکریم هوانس آرتسرونی، پادشاه ارمنی سلسله واسپوراکان مربوط میشود. طبق روایات تاریخی، در اواخر قرن سوم میلادی، قدیسه هریپسیمه در مسیر فرار خود از آزار و اذیت رومیان، تکهای از صلیب راستین (صلیبی که حضرت عیسی بر آن مصلوب شد) را که بر گردن داشت، در این کوهستان پنهان کرد. سالها بعد در سال ۶۵۳ میلادی با کشف این صلیب مقدس، کلیسای کوچکی در این مکان ساخته شد و پادشاه سنکریم بعدها صومعه بزرگ واراگاوانک را برای نگهداری از این اثر گرانبها بنا نهاد. این صومعه نهتنها به عنوان مزار پادشاهان آرتسرونی مورد استفاده قرار میگرفت، بلکه به تدریج به مقر اسقف اعظم کلیسای ارمنی در وان و ثروتمندترین صومعه منطقه تبدیل شد.
معماری هفت کلیسا؛ تلفیق شگفتانگیز هنر ارمنی و سنگهای اورارتویی
نام «هفت کلیسا» (Yedi Kilise) به این دلیل انتخاب شده که این مجموعه در اوج شکوه خود شامل هفت کلیسا و عبادتگاه مستقل بوده که در طول چند قرن در کنار هم ساخته شده و به یکدیگر راه داشتهاند. این کلیساها شامل کلیسای مریم مقدس (Surb Astvatsatsin)، کلیسای نشان مقدس (Surb Nshan)، کلیسای سوفیای مقدس (Surb Sophia)، کلیسای یوحنای مقدس (Surb Hovhannes)، کلیسای گئورگ مقدس، کلیسای صهیون مقدس و کلیسای کاراپت مقدس بودند. یکی از شگفتانگیزترین ویژگیهای معماری این مجموعه، استفاده از سنگهای تراشیده بزرگ اورارتویی با کتیبههای میخی به عنوان سردر و طاق درگاههای ورودی کلیساها است. معماران ارمنی در قرون وسطی برای ساخت کلیساها از بلوکهای سنگی معابد قدیمی اورارتو استفاده کردند که این امر تلفیقی بینظیر از دو دوره تاریخی متفاوت را در یک بنا به وجود آورده است. ظرافت معماری سنگی و گنبدهای قوسی این صومعه با معماری کلیسای صلیب مقدس که در مقاله دریاچه وان و جزیره آکدامار به آن پرداختهایم، شباهتهای ساختاری بسیاری دارد و نشاندهنده مکتب هنری پیشرفته ارمنیان واسپوراکان است.
چاپخانه، مدرسه و عصر بیداری؛ صومعه به عنوان قطب فرهنگی وان
صومعه واراگاوانک فراتر از یک مکان عبادی، یک مرکز علمی و آموزشی بزرگ در شرق ترکیه بود. در سال ۱۸۵۷ میلادی، مکرتیچ خریمیان (که بعدها به مقام رهبری کلیسای ارمنی رسید) به عنوان سرپرست صومعه انتخاب شد. او با روحیه اصلاحطلبانه خود، نخستین چاپخانه منطقه وان را در این صومعه تاسیس کرد و روزنامه معروف «عقاب واسپوراکان» را به چاپ رساند که اولین نشریه چاپی در تاریخ ارمنستان غربی به شمار میرفت. او همچنین یک مدرسه مدرن برای آموزش علوم طبیعی، تاریخ، جغرافیا و الهیات در صومعه تاسیس کرد که نویسندگان و روشنفکران بزرگی همچون «رافی» (رماننویس مشهور ارمنی) در آن به تدریس پرداختند. متاسفانه این دوران طلایی دوام چندانی نداشت؛ در جریان درگیریهای سال ۱۸۹۶ و سپس رویدادهای جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۵، صومعه مورد حمله قرار گرفت، به آتش کشیده شد و بخش بزرگی از ساختمانها و کتابخانه ارزشمند آن که حاوی هزاران نسخه خطی باستانی بود، نابود شد.
کتیبههای میخی اورارتویی؛ گنجینههایی که به موزه منتقل شدند
همانطور که اشاره شد، کتیبههای میخی متعددی از دوران اورارتو در دیوارهای این صومعه به کار رفته بود. این سنگنوشتهها که اطلاعات ارزشمندی درباره فتوحات پادشاهان توشپا (نام باستانی وان) و ساخت کانالهای آب باستانی ارائه میدادند، برای قرنها در درگاههای سنگی کلیسا باقی مانده بودند. در سالهای اخیر برای حفاظت از این آثار ارزشمند در برابر فرسایش طبیعی و سرقتهای غیرقانونی، برخی از مهمترین کتیبههای سنگی و اشیای کشفشده از محوطه هفت کلیسا به ساختمان جدید و مدرن موزه وان منتقل شدهاند تا در شرایط استاندارد نگهداری شوند. تماشای این کتیبهها در موزه و مقایسه آنها با بلوکهای سنگی عظیمی که در قلعه وان به کار رفته است، دیدگاه عمیقی از مهندسی شگفتانگیز تمدن اورارتو به بازدیدکنندگان میدهد.
تزیینات سنگی و چلیپاسنگهای بازمانده
اگرچه گنبدها و سقفهای اکثر کلیساهای این مجموعه فرو ریختهاند، اما با قدم زدن در میان خرابهها هنوز هم میتوان ظرافت سنگتراشیهای ارمنی قرون وسطی را لمس کرد. بر روی دیوارهای بازمانده، نقشبرجستههایی از صلیبهای ارمنی (چلیپاسنگ یا خاچکار)، نقوش هندسی اساطیری و گلهای تزیینی به چشم میخورند. این تزیینات سنگی با استفاده از سنگهای آتشفشانی تیره و روشن تراشیده شدهاند تا تضاد رنگی زیبایی ایجاد کنند. محرابهای سنگی طاقدار که هنوز در برخی از بخشها پابرجا هستند، حس معنوی و تاریخی عجیبی به این خرابههای ساکت میبخشند.
راهنمای عملی بازدید؛ چطور به هفت کلیسا برویم؟
مجموعه هفت کلیسا در روستای «باکراچلی» (Bakraçlı) که در گذشته با نام واراگ شناخته میشد، در فاصله ۹ کیلومتری جنوب شرقی شهر وان واقع شده است. برای رسیدن به این مکان، راحتترین راه استفاده از تاکسی یا خودروی شخصی است که حدود ۱۵ دقیقه از مرکز شهر طول میکشد. همچنین میتوانید از مینیبوسهای محلی (دولموش) که از مرکز شهر به سمت روستای باکراچلی حرکت میکنند، استفاده کنید. برخلاف کلیسای آکدامار، این مکان فاقد گیشه بلیطفروشی رسمی یا امکانات رفاهی گردشگری است؛ بخشهایی از کلیسا در حیاط خانه یکی از روستاییان محلی قرار دارد که معمولاً کلید درهای قفلشده بخشهای داخلی را نگه میدارد و با خوشرویی و دریافت مبلغی ناچیز به عنوان انعام، درها را برای گردشگران باز میکند. اگر قصد سفر به این منطقه مرزی را دارید، پیشنهاد میکنیم حتماً راهنمای سفر زمینی به وان را مطالعه کنید تا با بهترین مسیرها، مرزهای جادهای و برنامهریزی هزینهها آشنا شوید. بازدید از هفت کلیسا در سکوت دامنههای کوه ارک و در کنار چشمانداز زیبای دشت وان، تجربهای متفاوت و بهیادماندنی از سفر به تاریخ کهن این دیار خواهد بود.
