سفر به شهر وان معمولاً با خرید و گشتوگذار در خیابان جمهوریت یا تماشای غروب خورشید در ساحل دریاچه همراه است؛ اما اگر کمی از مرکز شهر فاصله بگیرید و خود را به دامنه قلعه تاریخی وان برسانید، با ساختمانی مدرن و باشکوه روبهرو میشوید که یکی از بزرگترین و غنیترین گنجینههای تاریخی شرق ترکیه را در خود جای داده است. موزه وان یا همان موزه اورارتو (Van Urartu Müzesi) که در سال ۲۰۱۹ در ساختمان جدید و مجهز خود بازگشایی شد، مکانی است که شما را به سفری شگفتانگیز در دل هزارهها، از دوران پارینهسنگی تا شکوه امپراتوری اورارتو و دوران اسلامی دعوت میکند. این موزه مدرن پس از زلزله مخرب سال ۲۰۱۱ که به ساختمان قدیمی آسیب رساند، با استانداردهای جهانی و در مساحتی بالغ بر ۱۳ هزار متر مربع ساخته شد تا از میراث ارزشمند این دیار پاسداری کند. برخی از کتیبههای میخی و آثار ارزشمند کشفشده از محوطه باستانی هفت کلیسا وان نیز برای محافظت بیشتر به این موزه مدرن منتقل شدهاند.
پایتخت امپراتوری اورارتو و بزرگترین گنجینه مفرغی جهان
بخش عمدهای از شهرت جهانی موزه وان به خاطر مجموعه بینظیر آثار بهجامانده از تمدن اورارتو است. شهر وان که در دوران باستان با نام «توشپا» شناخته میشد، پایتخت این امپراتوری قدرتمند و هنرمند بود. اورارتوییها که در متالورژی، سنگتراشی و سدسازی سرآمد دوران خود بودند، آثاری خلق کردهاند که تماشای آنها در تالارهای موزه شما را شگفتزده خواهد کرد. در این بخش میتوانید کلاهخودهای مفرغی جنگاوران، سپرهای تزئینشده با نقش شیر و گاو، کمربندهای پهن مفرغی با حکاکیهای ظریف از صحنههای شکار و نبرد، و زیورآلات طلایی بسیار ظریف را تماشا کنید. همچنین ظروف سفالی قرمز رنگ و صیقلخورده که امضای سفالگری اورارتویی است، در کنار کتیبههای سنگی به خط میخی که داستان فتوحات پادشاهان را روایت میکنند، از دیگر بخشهای دیدنی این تالارها هستند. برای کسانی که به معماری باستانی علاقهمندند، کتیبههای سنگی بزرگی که چگونگی ساخت دژها و کانالهای آب را توضیح میدهند، ارزش تاریخی فوقالعادهای دارند. در مقایسه با معماری صخرهای سنگین که در قلعه وان مشاهده میکنید، ظرافت این اشیای فلزی کوچک نشاندهنده هنر پیشرفته و ابزارسازی دقیق این تمدن باستانی است.
راز سنگافراشتههای مرموز حکاری؛ نگهبانان سنگی هزاره دوم پیش از میلاد
یکی از عجیبترین و جذابترین بخشهای موزه وان که توجه هر بازدیدکنندهای را به خود جلب میکند، تالار اختصاصی سنگافراشتههای حکاری (Hakkari Stelae) است. این ۱۳ مجسمه سنگی بزرگ در سال ۱۹۹۸ بهطور اتفاقی در مرکز شهر حکاری (در جنوب استان وان) کشف شدند و قدمت آنها به قرن پانزدهم تا یازدهم پیش از میلاد برمیگردد. این سنگافراشتهها که ارتفاعی بین ۷۰ سانتیمتر تا بیش از ۳ متر دارند، پیکر تراشیدهشده جنگجویانی را نشان میدهند که در دست راست خود یک جام نوشیدنی دارند و خنجرها و سلاحهایشان به کمربندهایشان آویخته شده است. دو مورد از این سنگها نیز پیکر زنان را بدون سلاح به تصویر کشیدهاند. نکته شگفتانگیز درباره این سنگافراشتهها، حکاکیهای کوچک اطراف پیکر اصلی است که تصاویری از حیوانات وحشی، بزهای کوهی و چادرهای یورت (چادرهای سنتی عشایر استپهای آسیا) را نشان میدهند. این تصاویر گویای سبک زندگی نیمهکوچنشینی و فرهنگ حماسی قبایلی است که پیش از ظهور امپراتوری اورارتو در کوهستانهای سرسخت زاگرس زندگی میکردند. چشمان برخی از این نگهبانان سنگی با سنگهای قیمتی رنگین تزیین شده بوده که حس زنده بودن عجیبی به این آثار باستانی میبخشد.
قوچهای سنگی و سنگ قبرهای اساطیری در حیاط موزه
پس از گشتوگذار در تالارهای داخلی، حیاط و محوطه باز موزه وان دنیای دیگری از تاریخ را پیش روی شما میگذارد. در این بخش، سنگ قبرهای تاریخی و مجسمههای سنگی بزرگی به چشم میخورند که متعلق به دورانهای مختلف اسلامی، بهویژه سلسلههای قراقویونلو و آققویونلو هستند. مشهورترین این آثار، سنگ قبرهایی به شکل قوچ و میش هستند که با ظرافت خاصی از سنگ تراشیده شدهاند. در فرهنگ عشایری و اساطیری این منطقه، قوچ نماد شجاعت، قدرت، رهبری و پاسداری بوده است؛ به همین دلیل این مجسمهها را بر روی مزار پهلوانان، بزرگان ایل و جنگاوران نامدار قرار میدادند تا یادآور دلاوریهای آنها در طول زندگی باشد. در کنار این قوچهای سنگی، کتیبههای سنگی اسلامی، سرستونهای قدیمی و تابوتهای سنگی (سارکوفاگ) متعلق به دوران روم و بیزانس نیز در فضای باز موزه چیده شدهاند که قدم زدن در میان آنها حس حضور در یک پارک تاریخی زنده را تداعی میکند. این سنگتراشههای بزرگ، پیوند عمیق هنری میان تمدنهای کهن اورارتویی و سلسلههای بعدی را نشان میدهند، درست مانند دیوارهای سنگی عظیمی که در سازههای دفاعی دورتر مانند قلعه خوشاب وان به کار رفته است.
از ابزارهای استخوانی عصر حجر تا ظرافت نقرهکاری عثمانی
اگرچه اورارتو ستاره درخشان این موزه است، اما روایت تاریخی موزه وان بسیار فراتر میرود. در نخستین گالریهای موزه، ابزارهای سنگی و استخوانی کشفشده از تپههای باستانی اطراف دریاچه مانند «تپهتیلکی» (Tilkitepe) به نمایش گذاشته شدهاند که قدمت سکونت انسان در این منطقه را به دوران پیش از تاریخ و عصر نوسنگی میرسانند. با عبور از این بخش، به دوران کلاسیک، رومی و بیزانسی میرسید که با سکهها، ظروف شیشهای ظریف و زیورآلات مشخص میشوند. بخش مردمشناسی (اتنوگرافی) موزه نیز یکی دیگر از قسمتهای جذاب است که فرهنگ زنده مردم منطقه را به تصویر میکشد. در این بخش، مجموعهای زیبا از گلیمها و فرشهای دستباف محلی با طرحها و رنگهای طبیعی خیرهکننده به نمایش درآمده است. همچنین، جواهرات و صنایع دستی نقرهکوب معروف وان که به روش سنتی «سیاهقلم روی نقره» (Savatlı gümüş) ساخته شدهاند، نشاندهنده استمرار هنر فلزکاری باستانی اورارتویی در دوران عثمانی و عصر حاضر است. این تنوع فرهنگی، داستان تمدنهای متعددی را روایت میکند که در طول تاریخ در اطراف دریاچه وان و جزیره آکدامار سکونت داشتهاند و هر یک اثری ماندگار از خود بر جای گذاشتهاند.
تجربه موزه گردی مدرن با فناوریهای تعاملی
یکی از ویژگیهای برجسته موزه جدید وان، طراحی داخلی مدرن و استفاده از تکنولوژیهای تعاملی برای آموزش و سرگرمی بازدیدکنندگان است. در تالارهای مختلف، مانیتورهای لمسی و شبیهسازیهای سهبعدی وجود دارند که به شما اجازه میدهند جزئیات کتیبهها را بزرگنمایی کنید یا بازسازی دیجیتالی دژهای اورارتویی را تماشا کنید. همچنین ماکتهای مینیاتوری بسیار دقیقی از قلعههای باستانی منطقه ساخته شده است که به درک بهتر معماری و مهندسی نظامی آن دوران کمک میکند. نورپردازی ملایم و اصولی، مسیرهای مشخص برای بازدید (کفپوشهای راهنما) و توضیحات دوزبانه (ترکی و انگلیسی) در کنار هر اثر، گشتوگذار در این مجموعه را بسیار لذتبخش و آسان کرده است. این موزه نهتنها یک گنجینه تاریخی، بلکه یک مرکز آموزشی پویا است که تاریخ را به شکلی زنده و ملموس برای نسل جدید روایت میکند.
اطلاعات کاربردی برای بازدید از موزه وان
موزه وان در غربیترین بخش شهر و درست در کنار محوطه تاریخی قلعه وان (در جاده قلعه یا Kale Yolu) واقع شده است. این موقعیت مکانی عالی به شما امکان میدهد که در یک روز، بازدید از قلعه باستانی و موزه مدرن را با هم ترکیب کنید. برای رسیدن به موزه از مرکز شهر وان، میتوانید سوار مینیبوسها (دولموش) یا اتوبوسهای خطی شوید که به سمت «قلعه» (Kale) میروند؛ این خودروها شما را مستقیماً در نزدیکی ورودی موزه پیاده میکنند. هزینه ورودی موزه بسیار مناسب و اقتصادی است و دارندگان کارت موزه ترکیه (Museum Pass) میتوانند بهطور رایگان از آن بازدید کنند. موزه در تمام طول سال باز است، اما ساعات کار آن در فصول بهار و تابستان (معمولاً از ۸ صبح تا ۷ عصر) طولانیتر از فصول پاییز و زمستان (تا ۵ عصر) است. اگر قصد دارید از ایران به این شهر سفر کنید، مطالعه راهنمای سفر زمینی به وان میتواند به شما در برنامهریزی دقیق هزینهها، انتخاب بهترین مرز جادهای و هماهنگی زمان بازدید از جاذبههای مختلف کمک کند. پس از بازدید از تالارهای شگفتانگیز موزه، صرف یک چای سنتی در کافه دنج محوطه باز و تماشای ابهت صخرههای قلعه وان، پایانبخش فوقالعادهای برای این سفر تاریخی خواهد بود.
